او زيادتر است و راه فساد و شرّ و مكر و خدعه و تدليس را به روى وى باز مىكند و عقل كه سلطان است زبون و تحت استيلاء وهم در مىآيد و چنانچه قرآن خبر ميدهد در سوره اعراف آيه 15
قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ
« 1 » اين است كه شيطان از تمام اطراف بر انسان وارد ميگردد و بانواع و اقسام حيلهگريها وى را اغوا ميگرداند و عمل بد را در نظر وى جلوه ميدهد
الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ
خنوس در لغت بمعنى خفا و پوشيدگى آمده قوله تعالى
فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ
قسم به آن ستارگانى است كه گاهى مخفى و گاهى ظاهر ميگردند و چون شيطان و وسوسه او ظاهر نيست اين است كه او را ( الخناس ) ناميده كه در خفا و پنهانى از نظر در سينه انسان وسوسه مينمايد و راه شر و فساد را بوى مىآموزد و چنانچه مفسرين گويند وقتى انسان مشغول ذكر و ياد خدا گرديد شيطان ( خنس و انقبض ) يعنى مخفى و پنهان ميگردد و وقتى از ياد خدا غافل گرديد ( انبسط على القلب ) پهن ميگردد و اطراف قلب را ميگيرد و از بعض مفسّرين است كه شيطان در وسوسه شبيه بقوّه وهميه است كه در مقدمات امور عقلى با عقل مساعدت و همراهى مىكند وقتى مطلب بنتيجه رسيد خانس ميگردد و وسوسه مىكند كه مطلب بنتيجه نرسد چنانچه در سوره حشر آيه 16 فرموده
كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ
« 2 » و نيز در سوره نساء آيه 119 در باره
هامش
( 1 ) پس از آنكه شيطان بمخالفت مطرود گرديد گفت چون مرا اغوا كردى هر آينه در كمينگاه انسان مىنشينم و راه راست را بسوى وى مىبندم و وارد ميگردم بر آنها از پيش روى آنها و از پشت سر آنها و از طرف راست و چپ آنها و نمىبينى بيشتر آنها را از شكرگزاران
( 2 ) مثل شيطان چون گفت به انسان كافر شو وقتى انسان كافر شد گفت من از تو بيزارم