شيطان است
يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً
« 1 » چنين نقل ميكنند كه حضرت عيسى عليه السّلام از خدا درخواست نمود كه محل شيطان و فرزندانش را به او بنماياند شيطان را ديد در جوف آدمى كه سرش مانند سر مار بود وقتى آدمى ذكر خدا و ياد خدا ميكرد ميگريخت و پنهان ميگرديد وقتى از ذكر خدا غافل ميگرديد دل وى را مانند لقمه در دهن ميگرفت و انس بن مالك از رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم چنين حديث مىكند كه فرموده شيطان خرطومش را بر قلب بنى آدم پهن مىكند وقتى انسان ياد خدا و ذكر خدا نمود خنس وقتى ذكر خدا را فراموش نمود مثل لقمه دل وى را فرو ميبرد اين است قوله تعالى
( الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ )
مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ
آيه اشاره به اينكه بعضى از افراد ( الخنّاس ) جنّند و بعضى انس و اين آيه مرتبه نازله انسانى را نشان ميدهد كه انسانى كه در اصل خلقت از بالاترين و كاملترين موجودات بشمار ميرود و مقامش بدرجهاى است كه بالاترين اسماء و صفات خود را بوى اضافه نموده و خود را به او معرفى فرموده در اثر متابعت نفس و هوى كارش بجايى ميرسد كه در اسفل سافلين طبيعت فرود ميآيد و با شياطين در عمل و اغوا نمودن همدوش ميگردد چنانچه ميبينيم بيشتر فسادها از مجالست و معاشرت با اشرار پديد ميگردد كه آدم شيطان صفت طورى كلام فاسد خود را در لفّافه تدليس ميپيچد كه آدم ساده لوح را به آسانى فريب ميدهد و مقصد شوم خود را در مرتبه عمل مىآورد .
از بعض مفسّرين نقل ميكنند كه چنين گفته لفظ ناس در اين سوره پنج مرتبه گفته شده اگر چه بحسب ظاهر تكرار به نظر ميآيد لكن باعتبار معنى تكرار نيست زيرا مقصود از ناس اول
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ
اطفالند اين است كه ربوبيّت را به آن
هامش
( 1 ) شيطان آنان را وعده ميدهد و بآرزو مىاندازد و نيست وعده شيطان مگر فريب