( 5 ) مقصود از عقبه صراط است كه بر روى جهنم كشيده شده بتيزى شمشير بعضى به آسانى از آن گذرند مثل برق جهنده و بعضى افتان و خيزان و بعضى در جهنّم آويزان گردند و توجيهات ديگرى در توجيه عقبه شده است لكن همان توجيه اول اگر چه باعتبار معنى بعيد به نظر مىآيد لكن بسياق آيه مناسبتر است و شايد آيه اشاره بعقبات و مراحلى باشد كه انسان پس از مرگ بايستى طى كند از عالم قبر و برزخ و زنده شدن در قيامت و حساب و كتاب و ميزان و غير اينها از منازل و مراحل كه از هر يك بصعوبت بايستى بگذرد تا بمآل امر خود و آخر منزل و فعليّت اخير خود برسد آن وقت منزلگاه وى يا بهشت كه دار كرامت الهى است يا جهنّم كه عبارت از دار غضب او است خاتمه پيدا نمايد .
ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ
( ثمّ ) حرف عطف و اين جمله عطف بجمله بالا است از صعوبت عقبات پس از مرگ بيرون نيايند مگر كسانى كه متّصف بصفاتى باشند كه عمده و اصل و حقيقت آن ايمان است وقتى آيات را با هم جمع نموديم از صدر و ذيل آن چنين برميآيد كه در مقام صفات اشخاصى است كه از عقبه مشكل به آسانى بيرون آيند نخست ايمان است كه شرط قبولى اعمال ميگردد و آن اوصاف و فضائلى كه در اين آيات تذكر ميدهد وقتى باعث نجات ميگردد كه از روى خلوص نيّت انجام گيرد و ديگر اعمال و در اينجا اشاره بشش عمل نيكو مينمايد اول
فَكُّ رَقَبَةٍ
بنده آزاد نمودن دوم
أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ
طعام دادن در روز سختى سوم
يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ
احسان بارحام فقير نمودن چهارم
أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ
دستگيرى به فقير خاك نشين كردن پنجم
وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ
توصيه نمودن بصبر ششم
وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ
و توصيه و اندرز نمودن بنيكى و احسان به يكديگر رحمت مأخوذ از رحم و در لغت بمعنى رقّت قلب و ارفاق و احسان به ديگران