فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ ، وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ ، فَكُّ رَقَبَةٍ ، أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ ، أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ
( اقتحام ) بمعنى لغوى داخل گرديدن در كار مشكلى است كه بيرون آمدن از آن صعوبت دارد قوله تعالى
هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ
و مثل اينكه گويند ( و اقتحم فلان نفسه ) يعنى فلانى بدون فكر و رويه خود را در كار مشكلى واقع گردانيد و عقبه راهى است كه بكوه بالا روند سغب در لغت بمعنى گرسنگى و تعب آمده و در عطش زياد كه تعب آورد نيز استعمال شده در تفسير على بن ابراهيم چنين گويد ( ما ادراك ) يعنى چه چيز تو را دانا كرد
يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ
رسول اللَّه و اقرباى او
أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ
أمير المؤمنين كه پيچيده شده در او علم و دانش و بسند متصل از ابى بصير از ابا عبد اللَّه عليه السّلام چنين روايت مىكند كه قوله تعالى
فَكُّ رَقَبَةٍ
بما آل محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فك رقبه مىشود يعنى بولايت و محبت و اطاعت ما انسان از جهنم آزاد ميگردد ( و نحن المطعمون ) در روز گرسنگى و آن روز ( مسغبه ) است كه در قوله تعالى
فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ
( سخنان مفسرين در توجيه عقبه )
( 1 ) در خود آيه عقبه را تفسير نموده ( ب
فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ
) گويا چنين گفته توجه دانى عتبه چيست آزاد كردن بنده و اطعام مساكين در روز سختى و قحطى و احسان بايتام از خويشاوندان ( 2 ) اى محمد تو چه دانى عقبه چيست كوهى است در دوزخ ( عبد اللَّه عمر ) ( 3 ) دركهاى است در دوزخ كه پس از هفتاد دركه به آن رسند ( كعب الاخبار ) ( 4 ) عقبهاى است پيش از رسيدن بصراط كه از آن عقبه جز بطاعت و عبادت نتوان گذشت .