( سخنان مفسرين در توجيه فجر )
( 1 ) خداوند قسم ياد نموده به فجر و جدا شدن شب از روز ( 2 ) مقصود فجر ذى الحجّه است بدليل آنكه خداوند مقارن نموده با ليال عشر ( 3 ) فجر تمام روز است چنانچه مقصود از ليل در سوره ( و اللّيل ) تمام شب است ( ابن عباس ) و توجيهات ديگرى نيز از مفسّرين نقل شده مثل اينكه گفتهاند مقصود روز اول محرم است يا مقصود از فجر سنگهايى است كه از آن آب بيرون مىآيد بدليل قوله تعالى
وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ
و غير اينها لكن متبادر بذهن همان معناى معهود است كه طلوع فجر و روشنايى اول صبح باشد .
وَ لَيالٍ عَشْرٍ
لفظ ليل در قرآن بسيار آمده مثل
وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ
وَ واعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً
إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
و نظائر آن بسيار است و تمام آنها اشاره بشب معهود و مقابل روز است
وَ لَيالٍ عَشْرٍ
در آيه بالا مشهور و معروف بين مفسّرين شبهاى دهه ذى الحجّه است و احاديث از رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين ( ع ) در فضيلت عبادت در اين شبها و روزه در روزهاى آن بسيار رسيده و جاى تفصيل آن كتب ادعيه است .
در تفسير ابو الفتوح رازى مينويسد روايت دارد كه روز اول ذى الحجّه ابراهيم خليل متولّد گرديده و نيز در چنين روزى حضرتش خليل حق تعالى گرديد و نيز روز اول ذى الحجّه بود كه توبه آدم قبول گرديد و بروايتى در همين روز فاطمه ( ع ) را بعلى عليه السّلام تزويج نمودند و بروايت ديگر در هشتم ماه بوده و نيز در روز اول ذى الحجّه رسول اكرم آيه برائة را بتوسط ابو بكر براى كفّار فرستاد بعد آيه آمد كه بايستى يا خودت يا مردى از خودت اين آيه را براى كفّار قرائت كند اين بود كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم على را فرستاد كه آيه را از ابو بكر بگيرد و خودش براى كفار بخواند