عنوان مرزبان دورترين شهر در شرق ايران معروف و اهميت وى چنان بوده است كه مناطق مهمى چون گوزگانان ، طالقان و پارياب يا فارياب نيز تحت امر وى بودهاند 7 .
كتاب جغرافيايى حدود العالم از مرورود به عنوان شهرى پررونق نام مىبرد كه در آن مقدار زيادى ميوه توليد مىشده و در كنار رودخانهء مرو ؛ يعنى مرغاب ، واقع شده بوده است 8 .
كهنترين متن دوران اسلامى كه از اين شهر ياد كرده ، البلدان يعقوبى است كه آن را جزو مهمترين شهرهاى خراسان كه در راه ميان بلخ و مرو و در پنج منزلى نخستين شهر واقع شده بوده ، نام برده است . اين شهر در سال 31 ق / 651 م و در زمان خلافت عثمان به دست احنف بن قيس فتح شده است 9 . ماركوارت نوشته است كه مرورود ، به مانند مرو در سال 32 - 32 ق / 652 - 653 م و در زمان حملهء ضحاك بن قيس معروف به احنف فرماندهء سپاهيان عبد اللّه عامر ، محل برخورد و نبرد ميان اعراب و مردم محلى بوده است 10 . يعقوبى شايد به خاطر دورى از محل و ناآشنايى با آن ، نوشته است كه مرو و مرورود هردو از شهرهاى خراسان هستند كه در نزديكى درياى هند واقع شدهاند 11 و ياقوت فاصلهء اين دو شهر را برابر با چهار روز مسافرت مىداند 12 . جيهانى نويسندهء اشكال العالم ، مىنويسد شهركهاى پنجده ، كوشك احنف ، ذره در منطقهء مرورود واقع شدهاند و اضافه مىكند مرورود بزرگترين شهر آن ناحيه محسوب مىشود كه آب رود مرغاب از آنجاى مىگذرد . علاوه بر آن ، وى اضافه مىكند كه در مرورود غلات فراوان است و اين شهر باغهاى بسيار و گلستانهاى فراوان دارد و هواى آن خوش است 13 . استخرى و ابن حوقل هردو نوشتهاند مرورود از پوشنگ بزرگتر است 14 و مقدسى ، صرفنظر از شك دربارهء انتساب مرورود به مادرشهر ديگر ، اضافه مىكند مرورود نام منطقهاى وسيع است كه نام مركز آن ناحيه ( قصبه ) نيز بشمار مىرود و در آن چهار منبر وجود دارد و رودخانهاى از ميان شهر مىگذرد و مسجدى كه با چوب ساخته شده در بازار آن واقع شده است 15 . جغرافىنويس ايرانى ، حمد اللّه مستوفى مىنويسد مرورود بخشى از اقليم چهارم است و طول آن از جزاير خالدات
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 279
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢٧٩