تفاوت دارد 40 . در كتاب ابن خردادبه بادغيس و سجستان جزو بخش سوم ؛ يعنى هرات و بوشنج هستند و خود بخش مستقلى را تشكيل نمىدهند 41 ، نيشابور يا ابرشهر غايب است ، به جاى آن نام شهر هرات آمده كه بلاذرى آن را جزو شهرهاى تابعهء نيشابور نام برده است . در تقسيمبندى ابن خردادبه ، هرات يكى از شهرهاى چهارگانهء اصلى شمرده مىشود ؛ در حالى كه مرو شاهجان جاى خود را در رديف دوم شهرهاى چهارگانهء خراسان همچنان حفظ مىكند . در بخش سوم ، بلخ و طخارستان جاى دارد و چهارمين بخش ، ما وراء النهر است . همچنين است نظر استخرى كه مرو همراه نيشابور ، هرات و بلخ جزو شهرهاى چهارگانه خراسان بشمار مىروند 42 . تقسيمبندى ايالتى خراسان در دوران پيش از اسلام در حقيقت پايه و اساس تقسيمات ادارى و كشورى دولت اسلامى بعدى شد كه در هرحال همان سنت تقسيم به ارباع ( چهارگانه ) دوران پيش از اسلام را ادامه داد .
همانگونه كه پيشتر گفته شد ، شهر قديمى مرو در زمان هخامنشيان در نزديكى دلتاى رودخانهء مرغاب بنا شده بود . كهنترين بخش شهر هخامنشى كه مركز شهرى آن نيز بشمار مىرفته ، قسمتى از شهر قديمى با بيست هكتار مربع وسعت است كه ارتفاع ديوارهاى موجود آن بيست متر است و امروزه با نام ارك قلعه خوانده مىشود 43 . شهر دوران سلوكيان و زمان ساختمان ديوار بزرگ آنتيوخوس اول ( 261 - 281 ق . م . ) از شهر زمان هخامنشيان بزرگتر بوده است . شهر نخستين سدههاى دوران اسلامى به طرف غرب شهر دوران ساسانى گسترش يافت و تا جايى ادامه پيدا كرد كه امروزه با نام سلطان قلعه خوانده مىشود كه همان شهر دوران سلجوقى است و بالاخره پس از هجوم مغولان ، شهر كوچكتر شده و به طرف جنوب ؛ يعنى جاى پيشين خود كشيده شد 44 .
مرو ، چشم و چراغ شهرهاى خراسان ، امروزه ديگر وجود ندارد و جاى آن را شهركى تركمننشين به نام بايرام على كه در زمان تيموريان بنا شده و داراى خصوصيات شهرهاى خاورميانهاى است ، گرفته است . در بازار بايرام على در كنار تركمانان ، تركها و ايرانيان ، صاحبان و حكمرانان بخشهاى بزرگى از آسياى مركزى در زمانى نه چندان
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٩٠