ليالى مرو الشّاهجان و شلمنا * * جميع سقاك اللّه صوب عهاد
سرقناك من صرف الزّمان و ريبه * * و عين النّوى مكحوله برقاد
تنبّه صرف الدّهر فاستحدث النّوى * * و صيّرهم شتّى بكلّ بلاد » 25 .
اين گفتار جوينى ، اگر چه شايد در برخى موارد خالى از گزافه و اغراق نباشد ، اما به تنهايى گوياى وسعت و گسترش خرابى و ويرانى مرو پس از هجوم بيابانگردان مغول و گواهى است بر بريدگى و انكسار زندگى در مرو و اينكه هجوم بيابانگردان نقطهء پايانى بر زندگانى اين شهر نهاد . پيشتر گفتيم كه شاهرخ تيمورى ( 807 - 850 ق / 1404 - 1447 م ) كوششى براى احياى شهر نمود و پس از اين كوشش ناموفق ، اين شهر تنها به صورت مركزى كوچك جهت بيابانگردان تركمن نواحى شمال خراسان بزرگ درآمد .
2 . موقعيت جغرافيايى مرو در متون اسلامى
مرو يكى از چهار مركز مهم خراسان است 26 كه در بيابانى خشك و گرم و در بخش پايانى دلتاى رودخانهء مرغاب واقع شده است . رودخانهء مرغاب پس از رسيدن به مرو و گذشتن از واحهء بزرگى كه شهر در آن واقع شده به سوى صحرا پيشروى مىكند و سپس در بيابان لم يزرع و بزرگ قرهقوم گم مىشود . دو پديدهء طبيعى ؛ يعنى رودخانهء مرغاب و بيابان قرهقوم نقشى بسيار مهم در تاريخ اين شهر داشتهاند . در حالىكه رودخانهء مرغاب همراه آبراهها و شاخههايش منبعى زندگىبخش براى شهر مرو بوده است ، بيابان قراقوم از سويى نتوانسته به مانند سدى طبيعى از هجوم بيابانگردان به اين شهر جلوگيرى نمايد و از سوى ديگر به خاطر طبيعت گرم و خشك خود مانع گسترش شهر و توسعهء كشاورزى در روستاهاى اطراف آن شده است .
متون جغرافيايى و تاريخى دوران اسلامى اطلاعات زيادى دربارهء جغرافياى طبيعى اين محل به دست نمىدهند ؛ جز آنكه اشاره دارند اين شهر در بيابانى بزرگ در حدود صحرايى لم يزرع قرار گرفته است . در ميان اين نويسندگان ، مقدسى از آب و هوا و برخى