است . به نظر مىآيد كه در مركز اين دژ آتشكدهاى وجود داشته و نيز تعدادى از ساكنان آن در چادرهايى كه در ميدان مركزى دژ برپا مىكردهاند مىزيستهاند . از ديگر مجموع بررسىهاى انجام شده مشخص شده كه اين دژ در سدههاى اوليه حكومت ساسانى متروك شده اما بعدها و در سدههاى سوم و چهارم هجرى از آن به شكل كاروانسرا نيز استفاده مىشده است . دو ديوار كوچكتر اين دژ حدود 200 متر و دو ديوار بزرگتر آن 230 و 260 متر طول دارند . براساس بررسىهاى جديدتر و خلاف آنچه پيشتر پنداشته مىشد ، اين دژ تنها داراى يك دروازهء ورودى بر روى ديوار جنوبى خود بوده است . بخشهاى قديمتر ديوار دژ با چينه ساخته شده بوده است . بررسىهاى همين باستانشناسان نشان داده كه آن بخش از ديوارهاى دژ كه هنوز باقى مانده متعلق به دوران ساسانى است كه بعدها در دوران اسلامى نيز تعمير شده است . كاوشهاى داخل قلعه نشان داده ، همانگونه كه پيشتر گفته شد ، اين محوطه از زمان پارتيان تا پيش از هجوم مغولان مورد استفاده بوده است و بررسىهاى انجام شده در اطراف دژ براساس استفاده از عكسهاى هوايى وجود بنايى متعلق به سدههاى پنجم تا هشتم ميلادى را نشان مىدهد . متاسفانه به سبب وجود باتلاقهاى موجود در اطراف اين محوطه ، تنها قسمت غربى آن قابل بررسى است . اشياى زيادى از جمله سفالهاى سدههاى پنجم تا هشتم ميلادى و مقدارى سفال از سدههاى 11 تا 13 ميلادى از اينجا جمعآورى شدهاند . نتيجهء كاوشهاى سال 1980 بهطور خلاصه نشان مىدهند كه :
1 . دژ در اواخر دوران پارتى پايهريزى شده است .
2 . در سدههاى پنجم و ششم ميلادى ( دوران ساسانى ) دژ بازسازى شده و بين سدههاى پنجم تا هشتم ميلادى گسترش نيز پيدا كرده است .
3 . در سدههاى نهم تا سيزدهم ميلادى تنها بخش داخلى دژ مورد استفاده بوده است .
ب ) گوبكلى تپه از دوران پارت و ساسانى . احتمالا پايهگذارى اين دژ در دورهء سوم ياز صورت گرفته است . اين محوطه نيز توسط هانتيگتون مورد يك بررسى ابتدايى قرار گرفته بوده و بعدها باستانشناسان روسى نيز آن را مورد مطالعه قرار دادند . پوگاچنكوا
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 151
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٥١