اين بخش از خراسان بزرگ كه خوارزم را به نقاط ديگر آسياى مركزى يا فلات ايران متصل مىكرده ، است . بيشترين محوطههاى باستانى تركمنستان در نقاطى قرار دارند كه در دوران باستان امكان آبيارى و كشاورزى در آنجاىها وجود داشته است ؛ يعنى در طول و كرانهء نهرها يا در كنار دلتاهاى باستانى رودهايى چون مرغاب و تجن . جابهجايى مكرر مسير رودخانهها در دورهء هلوسن 43 ، از حدود دوازده هزار تا پنج هزار سال پيش ، و تشكيل دلتاهاى متعدد ، تعداد اين محوطههاى باستانى را زيادتر كرده است .
يكى از نتايج اين تغييرات مكرر بستر رودخانهها و محل دلتاها ، اين بوده كه كشاورزان و شهرنشينان نيز روستاها و شهرهاى خود را ترك گفته و به دنبال جريان آب ، محل زندگانى و فعاليت خود را تغيير مىدادهاند و در نتيجهء اين تغييرات ، تعداد محوطههاى مسكونى نيز بيشتر مىشده است . اين پديدهاى است كه در فلات ايران به خصوص دشت سيستان در دورههاى مختلف تاريخى به خوبى ديده مىشود 44 . يكى از نتايج منفى اين جابهجايى مسير و بستر رودخانهها البته صحرايى شدن و از حيز انتفاع افتادن برخى از اين محلهاى قديمى بوده است . همين دلتاهاى قديمى هستند كه بيشتر آثار باستانى موجود در اطراف آنها پراكندهاند ؛ هرچند كه شناسايى اين آثار در سرزمينهاى پست و رسوبى بسيار مشكل است . بيشتر آثار باستانى تركمنستان در نوار باريكهء كپهداغ و به عمق 30 تا 50 كيلومتر در داخل خاك اين كشور و نيز در اطراف و كرانههاى رودخانهء جيحون متمركز شدهاند . با بررسىهاى انجام شده طى ساليان دراز در تركمنستان ، حوزههاى تمدنى زير شناخته شدهاند :
الف . خوارزم يا دلتاى رودخانهء آمودريا كه در بخشهاى غربى آنجا شامل حوضهء سارى كاميش نيز مىشود .
ب . آمل . ( چارجوى امروزى ) كه در مسير قديمى و تاريخى آمودريا قرار گرفته بوده است .
پ . مرغيانه يا دلتاى ميانى مرغاب .
ت . سرخس . در ميانهء مسير رودخانهء تجن يا هرىرود .
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 107
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٠٧