معنى فرمايش خدا : « رحمانى كه بر عرش استواء دارد » چيست ؟
سؤال كننده سؤال كرد : پس معنى « استواء » در آيهء مذكور چيست ؟
امام صادق - عليه السّلام - فرمودند : خداوند به اين خود را توصيف نمود ، و همچنين او بر عرش مسلط است ، و از مخلوقش جدا است ، بدون اينكه عرش حامل او باشد ، و بدون اينكه عرش او را در بر بگيرد ، و بدون اينكه در حيّز عرش قرار گرفته باشد .
ولى ما مىگوئيم : او حامل عرش و ممسك و حافظ عرش است ، و همان چيزى را مىگوئيم كه او فرمود : « عرش او آسمانها و زمين را در بر گرفته » .
پس آنچه او ثابت نمود از عرش و كرسى ما نيز ثابت نموديم ، و نفى نموديم اين معنا را كه عرش و كرسى در بر گيرندهء او باشد ، يا اينكه خداوند عزّوجلّ نياز به مكان و جائى يا به چيزى از مخلوقات خود داشته باشد ، بلكه اين آفريدههاى او هستند كه به او نيازمندند .
ما مَعْنى الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ ؟
1 - . . . عَن إبن أبي يَعفُورٍ قالَ : سَأَلْتُ أَبا عَبْدِاللَّه - عليه السّلام - عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ :
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ
« 1 » وَقُلْتُ : أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ عَرَفْناهُ ، وَأَمَّا الْآخِرُ فَبَيِّنْ لَنا تَفْسيرَهُ .
فَقالَ : إِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ إِلَّا يَبيدُ أَوْ يَتَغَيَّرُ أوْ يَدْخُلُهُ التَغَيُّرُ وَالزَّوالُ أوْ يَنْتَقِلُ مِنْ لَوْنٍ إِلى لَوْنٍ ، وَمِنْ هَيْئَةٍ إِلى هَيْئَةٍ ، وَمِنْ صِفَةٍ إِلى صِفَةٍ ، وَمِنْ زِيادَةٍ إِلى نُقْصانٍ ، وَمِنْ نُقْصانٍ إِلى زِيادَةٍ إِلَّا رَبُّ الْعالَمين ، فإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ وَلا يَزالُ بِحالَةٍ واحِدةٍ ، هُوَ
هامش
( 1 ) - سورهء حديد آيه 3 .