آيا خدا را انّيّت و مائيّت هست ؟
سائل گفت : خدا را انّيّت و مائيّت ( يعنى ما به الشىء هو هو ) هست ؟
فرمود : آرى ؛ جز با انّيّت و مائيّت چيزى ثابت نمىشود .
هَلْ لَهُ تَعالى كَيْفِيَّةٌ ؟
قالَ لَهُ السَّائِلُ : فَلَهُ كَيْفِيَّةٌ ؟
قالَ : لا ؛ لِأَنَّ الْكَيْفِيَّةَ جَهَةُ الصِّفَةِ وَالإِحاطَةِ ، وَلكِنْ لابُدَّ مِنَ الْخُرُوجِ مِنْ جِهَةِ التَّعْطيلِ وَالتَّشْبيهِ ، لِأَنَّ مَنْ نَفاهُ فَقَدْ أَنْكَرَهُ وَدَفَعَ رُبُوبِيَّتَهُ وَأَبْطَلَهُ ، وَمَنْ شَبَّهَهُ بِغَيْرِهِ فَقَدْ أَثْبَتَهُ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقينَ الْمَصْنُوعينَ الَّذينَ لايَسْتَحِقُّونَ الرُّبُوبِيَّةَ ، وَلكِنْ لَّابُدَّ مِنْ إِثْباتِ أَنَّ لَهُ كَيْفِيَّةً لايَسْتَحِقُّها غَيْرُهُ وَلا يُشارِك فيها وَلايُحاطُ بِها وَلا يَعْلَمُها غَيْرُهُ .
آيا از براى او كيفيّتى است ؟
سائل پرسيد : خدا كيفيّت ( چگونگى ) دارد ؟
فرمود : نه ؛ زيرا كيفيّت جهت صفت و احاطه است ( چون چيزى متّصَف به چيزى يا محاط به چيزى باشد كيفيّتى پيدا مىكند ، مثلًا كاغذ چون به نازكى متّصف شده ، و سفيدى به آن احاطه دارد كيفيت مخصوصى پيدا كرده ، ولى چون صفات خدا عين ذات او است و محاط به چيزى نيست كيفيّت ندارد ) ولى بناچار او از جهت تعطيل و تشبيه خارج است ( نبايد نفيش نمود ، و نه به چيزى مانندش كرد ) زيرا كسى كه نفيش كند منكرش گشته و ربوبيّتش را ردّ كرده و ابطالش نموده است .
و هر كه او را به چيز ديگرى تشبيه كند صفت مخلوق ساخته شدهاى را كه سزاوار ربوبيّت نيست برايش ثابت كرده است ، ولى بايد كيفيّتى را كه ديگرى سزاوار آن نيست و شريكش نباشد ، و بر خدا احاطه نكند ، و جز او كسى نداند