عصمت ، جبرى است يا اختيارى ؟
سؤال مهمّى كه در بارهء عصمت مطرح است ، جبرى بودن و يا اختيارى بودن آن است . اگر عصمت ، جبرى باشد و خداوند ، عدّهاى را از گناه كردن باز دارد ، فضيلت برجستهاى نيست ؛ چرا كه در اين صورت ، همانند فرشتگان ، مسخّر فرمان اويند و بنا بر ارادهء الهى ، نمىتوانند گناه كنند :
« لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ
. « 1 »
[ فرشتگان ] خداوند را در آنچه به آنها مىفرمايد ، نافرمانى نمىكنند و به هر چه به آنها فرمان داده شود ، عمل مىكنند » .
چنين ديدگاهى ، با فلسفهء الگو بودن امامان عليهم السلام ، ناسازگار است ؛ زيرا در اين صورت ، گرداگرد ديگر مردم را - كه پيروان آنها به حساب مىآيند - ، گناه فرا گرفته است و آنان از امتيازِ مصونيّت ، محروماند و به ناچار ، گناه مىكنند ؛ امّا پيشوايان معصوم ، با ارادهء خداوند ، از هر گونه گناهى در امان خواهند بود . بنا بر اين ، عصمت ، بايد اختيارى باشد . از سوى ديگر ، اگر عصمت را اختيارى بدانيم ، با مصونيّت ، ناسازگار است ؛ يعنى معصوم ، ممكن است گناه كند و يا گناه نكند ، در حالى كه مصونيّت ، حالت بازدارندگى دارد و معصوم ، كسى است كه امكانِ گناه كردن ندارد .
بهترين پاسخ به اين شبهه ، تمايز قائل شدن ميان دو گونهء عصمت از گناه و عصمت از اشتباه است . عصمت از گناه ، اختيارى است و امامِ معصوم - كه در ستيغِ تقوا قرار دارد - ، با ارادهء خود ، گناه نمىكند ؛ ولى عصمت از اشتباه ، جبرى است و خداوند ، عدّهاى از بندگانش را برگزيده و آنان را از اشتباه كردن ، باز داشته است تا دستورهاى الهى را بدون كاستى و فزونى ، به مردم برسانند . در اين صورت ، اعتراض بندگان ، نامفهوم است ؛ زيرا بايد با پيروى از سخنان و رفتار پيشوايانِ دينى ، از گناه دورى كنند
هامش
( 1 ) . سورهء تحريم ، آيهء 6 .