طَبرِسى در تفسير اين آيه ، سه احتمال را از مفسّران مىآورد : احتمال اوّل اين كه هر دو ضمير « به . . . موته » به مسيح عليه السلام برگردد ؛ يعنى همهء يهوديان و مسيحيان ، هنگامى كه خداوند متعال در زمان ظهور مهدى موعود عليه السلام ، مسيح عليه السلام را به زمين مىفرستد و همهء ملل جهان در زير پرچم اتّحاد و اتّفاق در مىآيند ، اسلام را مىپذيرند و پيش از مرگش به او ايمان خواهند آورد . اين قول از ابن عبّاس ، ابو مالك ، حسن ، قتاده ، ابن زيد ، طبرى و ديگران ، نقل شده است .
در تفسير على بن ابراهيم ، از شهر بن حَوشب ، چنين نقل شده كه روزى حَجّاج به او گفت : آيهاى در قرآن است كه مرا خسته كرده و در معناى آن ، فرو ماندهام .
شهر مىگويد : كدام آيه اى امير ؟ حَجّاج گفت : آيهء
« وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ . . . »
؛ زيرا من يهوديان و نصرانيانى را اعدام مىكنم كه هيچگونه نشانهاى از چنين ايمانى در آنها مشاهده نمىكنم . شهر بن حَوشب به او مىگويد : آيه را درست تفسير نكردهاى .
حَجّاج مىپرسد : چرا ؟ تفسير آيه چيست ؟ وى مىگويد : منظور ، اين است كه عيسى عليه السلام قبل از پايان جهان ، فرود مىآيد و هيچ يهودى و غير يهودى باقى نمىمانَد ، مگر اين كه قبل از مرگ عيسى عليه السلام به او ايمان مىآورَد . او پشتِ سر مهدى عليه السلام نماز مىخوانَد .
هنگامى كه حَجّاج اين سخن را شنيد گفت : واى بر تو ! اين تفسير را از كجا آوردى ؟ وى مىگويد : از محمّد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب عليه السلام شنيدم .
حَجّاج مىگويد : به خدا سوگند ، آن را از سرچشمهء زلال و صافى گرفتهاى . « 1 »
احتمال دوم ، اين است كه ضمير « به » به مسيح و ضمير « موته » به كتابى ( اهل كتاب ) بر مىگردد ؛ يعنى هر يك از يهوديان و مسيحيانى كه از دارِ دنيا مىروند ، پيش از مرگ خود به عيسى عليه السلام ايمان مىآورند و آن ، در هنگامى است كه انسان در
هامش
( 1 ) . ر . ك : ص 22 ح 1648 .