يُقاتِلونَ - وَاللَّهِ - حَتّى يُوَحَّدَ اللَّهُ ولا يُشرَكَ بِهِ شَيئاً ، وَ حَتّى تَخرُجَ العَجوزُ الضَّعيفَةُ مِنَ المَشرِقِ تُريدُ المَغرِبَ و لا يَنهاها أحَدٌ . « 1 »
به خدا سوگند ، مىجنگند تا خدا ، يگانه شمرده شود و چيزى را همتاى او نگيرند و تا آن جا كه پيرزن ناتوان ، آهنگ رفتن از شرق به غرب كند و كسى او را باز ندارد .
اين دو متن در حقيقت ، يك حديث اند كه به دو نقل از امام باقر عليه السلام در كتاب الكافى و تفسير العيّاشى گزارش شدهاند و سند كلينى از اعتبار بالايى برخوردار است .
مفهوم و مقصود
دفع فتنه ، راهبرد قرآنى
مفسّران مراد از « فتنه » در آيهء 39 از سورهء انفال را كفر ، « 2 » شرك « 3 » و برخى افزون بر كفر ، هر گونه فساد و بغى « 4 » دانستهاند . علّامه طباطبايى نيز فتنه را به چيزى كه باعث مشقّت انسان مىگردد ، معنا كرده است كه در جنگ ، رفع امنيت و نقض صلح ، غلبهء استعمالى پيدا كرده است . « 5 » مفسّرانى نيز با اشاره به اختلاف نظر در مصداقيابى فتنه در اين آيه ، فتنه در زبان قرآن را تسلّط غير مشروع دانسته و آشكارترين معانى شرك را تسلّط نامشروع يا خضوع در برابر چنين تسلّطى گفتهاند . خاستگاه سلطهء شرعى ، ايمان به خداست و از حق يارى مىجويد و به آزادى انسان مىانديشد . « 6 »
مطابق دلالت اين آيه ، اصل مقابلهء مسلّحانه با فتنه و مظاهر آن ، دستور الهى است و قطعيت اين حكم ، آن چنان استوار است كه مفسّرانى ، آن را ناسخ آيات :
« كُفُّوا
هامش
( 1 ) . ر . ك : ص 84 ح 1684 .
( 2 ) . تفسير القمّى : ج 1 ص 278 ، أحكام القرآن : ج 2 ص 854 .
( 3 ) . التفسير الكبير ، مقاتل بن سليمان : ج 2 ص 115 ؛ الصافى : ج 2 ص 303 .
( 4 ) . أحكام القرآن ، جصّاص : ج 4 ص 229 .
( 5 ) . الميزان : ج 9 ص 75 .
( 6 ) . تفسير هدايت ، مدرّسى يزدى : ج 4 ص 52 .