عذاب است . راغب هم مىگويد : صيحه به معناى صداى بلند است . شايد اين كه شيخ مفيد در شمارش نشانههاى ظهور ، تنها به ندا اشاره كرده « 1 » و از صيحه و صوت ، با وجود فراوانىِ آن دو در احاديث ، سخنى نگفته است ، به همين جهت باشد كه وى نيز هر سه را يك علامت مىداند .
بنا بر اين ، نداى آسمانى و صيحه و صوت - كه در احاديث آمده - ، يكى است .
علامت ديگر ذكر شده ، « فزعه » است كه به معناى ترس و وحشت آمده است .
آيا فزعه ، علامت ديگرى غير از ندا و صيحه است و يا همان علامت است ؟ معناى لغوى فزعه با صيحه ، متفاوت است ؛ ولى مىتواند لازم آن معنا باشد ؛ يعنى مراد از فزغه ، ترس و وحشتى است كه به سبب صيحهء آسمانى پديد مىآيد ، اگر چه دليل مُتقنى بر يكى بودن اين دو علامت وجود ندارد . آنچه باعث تصوّر ترادف آنها مىشود ، برداشت نادرست از صيحه است كه به نظر مىرسد منشأ اين اشتباه ، شباهتى است كه از احاديث در بارهء صيحه و فزعه استفاده مىشود . براى مثال ، در برخى نقلها مىخوانيم كه : صدا در ماه رمضان خواهد بود . « 2 » از سويى ، فزعه هم در ماه رمضان ذكر شده است . « 3 » از اين رو ، صيحه و فزعه را يكى تصوّر كردهاند . « 4 » بويژه كه در حديث ، مادهء فزع با صيحه ، جمع شده است ؛ « 5 » ولى به نظر مىرسد چنين نيست و فزعه ، علامتى غير از صيحه و ندا است . گذشته از تفاوت معناى آنها با يكديگر ، احاديث ، فزعه را در ماه رمضان مىدانند ، اين كه ندا يا صيحه در ماه رمضان باشد ، قطعى نيست و همهء اخبار ، اين مطلب را نمىگويند . دليل ديگر آن كه
هامش
( 1 ) . الإرشاد : ج 2 ص 369 .
( 2 ) . الغيبة ، نعمانى : ص 262 و 267 و 301 .
( 3 ) . الغيبة ، نعمانى : ص 260 و 262 باب 14 ، ح 8 و 11 .
( 4 ) . تاريخ الغيبة الكبرى : ص 597 ، چشم به راه مهدى : ص 284 .
( 5 ) . الغيبة ، نعمانى ، ص 267 باب 14 ح 17 ( به نقل از آن در بحار الأنوار : ج 52 ص 234 ) .