بنا بر اين ، ديدار در غيبت كامل براى احدى امكان ندارد و روى همين اصل ، نتيجهء تحقّق غيبت كامل ، اين است كه ظهورى نيست ، مگر پس از اذن الهى . بنا بر اين ، اين گونه معنا مىدهد كه : غيبت كامل ، تحقّق يافته و در نتيجه ، احدى تا روز ظهورش او را نمىبيند و ظهور ايشان پس از طولانى شدن مدّت و . . . خواهد بود .
و افزده است : « كامل شدن غيبت و ناقص بودن آن ، معنايى ندارد ، مگر اين كه امام براى برخى افراد ظاهر گردد يا نگردد و اين كه در غيبت صغرا ظهور براى برخى امكان داشته باشد ؛ ولى در غيبت كبرا براى احدى ظهور تحقّق نيابد . روى همين جهت است كه در روايت ، نتيجهگيرى مىشود كه ظهورى نيست ، مگر پس از آن كه خداوند عز و جل اجازه دهد . امّا مقيّد ساختن ظهور به اذن الهى در آن ، اشاره به اين نكته است كه غيبت كامل و عدم ظهور ، غايت و نهايتى دارد كه همان روز خروج و قيام قائم عليه السلام است » . « 1 »
برخى نيز چنين نوشتهاند : « با توجّه به اين كه خواصّ ياران قائم عليه السلام ، ايشان را در غيبت صغرا مشاهده كردهاند ، توقيع ، نفى ظهور و رؤيت كلّى مىكند و جملهء " فلا ظهور . . . " ، اين معنا را مىرساند ؛ زيرا ظهور ، به معناى بروز پس از خفاست و لاى نفى جنس همراه استثنا ، بدين معناست كه هيچ ظهورى ندارد و افراد ، وى را مشاهده نمىكنند ، مگر پس از اذن خداوند . « 2 »
پاسخ ، اين است كه : پايهء اصلى استدلال نخست بر روى كلمهء « التَّامَّة » بنا شده ، در حالى كه آن ، يك نسخه بدل است و بيشتر نسخهها « الثَّانِيَه » دارد و اين ، پايهء استدلال را سست مىكند ؛ زيرا وقتى تعبير توقيع « الثَّانِيَه » بود ، ديگر تماميت از آن استفاده نمىشود .
بر فرض قبول نسخه و تام بودن غيبت ، مىپرسيم : به چه دليل ادّعا مىشود كه
هامش
( 1 ) . به نقل از : ديدار در عصر غيبت : ص 150 - 152 .
( 2 ) . چشم به راه مهدى : ص 48 .