60 . احكام توقيع اسحاق بن يعقوب « 1 »
يكى از توقيعاتى كه در ميان فقهاى متأخّر به دليل وجود چند حكم شرعى در آن ، بسى شهرت دارد ، توقيعى است كه شيخ صدوق و شيخ طوسى ، آن را هر يك به سند خود از جناب محمّد بن يعقوب كلينى ، صاحب كتاب الكافى ، نقل كردهاند و نوشتهاند كه وى ، آن را از اسحاق بن يعقوب ، روايت كرده و متن آن را پاسخهاى ولىّ عصر عليه السلام به پرسشهاى وى از طريق نايب دوم ، جناب محمّد بن عثمان عَمرى ، شمرده و گفته است امام عليه السلام آن را با خطّ خود نوشته است . « 2 »
از سوى ديگر ، طَبرِسى نيز آن را بدون نام بردن از شيخ صدوق يا شيخ طوسى ، از كلينى ، از اسحاق نقل كرده است « 3 » و پيداست مأخذ وى ، همين دو منبع بوده است . اگر به سند شيخ صدوق به كلينى نيز نتوان اعتماد كامل كرد ، امّا هيچ ترديدى در بارهء درستى و حتّى عالى بودن سند شيخ طوسى به كلينى نيست . « 4 » بنا بر اين ، اگر برخى مانند سيّد على طباطبايى ، سند توقيع را با اين تعبير كه « چند نفر راوى ناشناخته » در آن است ، ضعيف شمردهاند ، « 5 » پيداست به نقل شيخ صدوق ، نظر داشتهاند كه شيخ حرّ عاملى ، تنها آن را آورده است « 6 » و نقل شيخ طوسى را كه در كتابى غير فقهى آورده و تنها يك نفر ناشناخته دارد ، نديدهاند .
به هر حال ، هيچ ترديدى در اعتبار كامل سند توقيع تا اسحاق بن يعقوب نيست .
هامش
( 1 ) . توقيع اسحاق بن يعقوب ، گرچه در فصلى ديگر آمده ( ر . ك : ج 5 ص 6 ( بخش پنجم / فصل چهارم / پاسخ پرسشهاى اسحاق بن يعقوب ) ) امّا به دليل داشتن چند فراز مهمّ فقهى ، در تكميل اين بررسى ، شايسته توجّه است .
( 2 ) . كمال الدين : ج 2 ص 483 ، الغيبة ، طوسى : ص 290 .
( 3 ) . الاحتجاج : ج 2 ص 469 .
( 4 ) . علوّ سند ، به دليل اين است كه شيخ طوسى ، توقيع را از چند طريق مورد وثوق ، از كلينى نقل مىكند . وىمىنويسد : « أخبرنى جماعة عن جعفر بن محمّد بن قولويه و أبى غالب الزُّرارى و غيرهما عن محمّد بن يعقوب الكلينى ، عن إسحاق بن يعقوب » .
( 5 ) . رياض المسائل : ج 5 ص 275 .
( 6 ) . وسائل الشيعة : ج 27 ص 140 .