پاسخ امام عليه السلام در اين توقيع كه مشابه آن در فقه الرضا عليه السلام آمده ، « 1 » اين است كه نمازگزار در حالت بعدى كه به ياد مىآورد ، آن را جبران كند . فقها « 2 » بارها به اين پاسخ - كه تنها حديث موجود در بارهء اين موضوع است و شيخ حرّ عاملى بابى را به آن اختصاص داده ، استناد كرده و بر پايهء آن ، فتوا دادهاند ، چنان كه سيّد جواد عاملى گفته ، ظاهر سخن برخى نشان مىدهد « 3 » و برخى مانند محقّق اردبيلى ، وحيد بهبهانى و محدّث بحرانى ، بر آن تصريح كردهاند . « 4 »
وحيد بهبهانى ، پس از نقل توقيع از كتاب الاحتجاج طَبرِسى و نيز عبارت فقه الرضا عليه السلام ، عمل به آن را بىاشكال مىشمارد ، به اين دليل كه هر دو كتاب ، معتبر است ، بويژه در مثل چنين حكمى كه مقصود وى ، استحبابى بودن حكم و مشمول ادلّهء تسامح در ادلّهء سنن بودن است ، در حالى كه پيش از طَبرِسى كه توقيع را بدون سند آورده ، شيخ طوسى آن را با سند معتبر ، نقل كرده است . « 5 »
محقّق نراقى ، ضمن استناد به توقيع ، مقتضاى اطلاق آن را فرض فراموشى تا پس از نماز نيز مىداند . از اين رو ، اگر پس از نماز نيز به خاطر آورد كه بخشى را نگفته ، آن را قضا مىكند . « 6 » ظاهر اطلاق سخن سيّد محمّدكاظم يزدى و هم صريح آن نيز همين است ؛ امّا برخى فقهاى بعدى مانند آقاضيا عراقى ، سيّد محسن حكيم و امام خمينى بر وى خُرده گرفتهاند و نشان مىدهد كه اينان ، شمول توقيع نسبت به جبران پس از نماز را نپذيرفته يا در آن ترديد داشتهاند . « 7 » آقاى حكيم با ذكر
هامش
( 1 ) . فقه الرضا عليه السلام : ص 156 .
( 2 ) . وسائل الشيعة : ج 8 ص 61 .
( 3 ) . مفتاح الكرامة : ج 9 ص 237 .
( 4 ) . مجمع الفائدة و البرهان : ج 3 ص 30 ، مصابيح الظلام : ج 3 ص 41 - 42 ، الحدائق الناضرة : ج 10 ص 501 و 508 .
( 5 ) . الغيبة ، طوسى : ص 373 .
( 6 ) . مستند الشيعة : ج 6 ص 375 .
( 7 ) . ر . ك : العروة الوثقى : ج 3 ص 318 و 406 .