است و از سوى ديگر ، مىتواند ناشى از نگارش كتاب وسائل الشيعة در قرن يازدهم و اهتمامى دانست كه جناب شيخ حُرّ عاملى در اين كتابِ مرجع به تدوين احاديث فقهى بر پايهء منابع معتبر ، از جمله منابع اين توقيعات داشته است .
در منابع فقهىِ پس از شيخ حرّ عاملى نيز مانند : كشف اللّثام ، اثر فقيه برجسته جناب محمّد بن حسن اصفهانى ( م 1137 ق ) معروف به « فاضل هندى » ، الحدائق الناضرة ، اثر محدّث وارسته و فقيه اخبارى ، جناب شيخ يوسف بحرانى ( م 1186 ق ) ، معروف به « صاحب حدائق » و « محدّث بحرانى » ، مصابيح الظلام ، اثر فقيه سترگ ، جناب محمّدباقر بهبهانى ( م 1205 ق ) معروف به « وحيد بهبهانى » ، مستند الشيعة ، نوشتهء محقّق نراقى ( م 1245 ق ) و بويژه كتاب جواهر الكلام اثر پُرآوازهء شيخ محمّدحسن نجفى ( م 1245 ق ) معروف به « صاحب جواهر » ، شاهد اين گسترش هستيم و بيشترين بهره را محدّث بحرانى برده كه با توجّه به مشرب حديثى خود ، به صورت كلّى ، اهتمام بيشترى به احاديث و ذكر آنها دارد .
در ميان فقهاى معاصر نيز اين روند ، ادامه يافته است ؛ هم در آثارى مانند مستمسك العروة الوثقى ، مهذّب الأحكام و تفصيل الشريعة و نيز مجموعه آثار آية اللَّه خويى ، كه شامل ابواب مختلف فقه مىگردند و هم در كتابهايى كه به برخى ابواب فقه ، مانند حج و نكاح ، اختصاص يافتهاند و از ميان آنها مىتوان به مباحث ارزندهء آية اللَّه سيّد موسى شبيرى زنجانى - دام ظلّه - اشاره كرد .
* * * اينك با هدفِ : اوّلًا نشان دادن اعتبار كلّى توقيعات فقهى و جايگاه آن در استنادهاى فقهى و ثانياً شرح محتوا و سياق پرسشها و پاسخها ، بويژه مواردى كه داراى ابهام و گاه سؤالانگيز است ، گزارشى تفصيلى را پيشِ رو گذاشتهايم .
در اين بررسى ، تلاش شده است كه از پرداختن به مباحث تخصّصى و توسعهء بحث و نيز از ذكر همهء منابعى كه به توقيعات استناد كردهاند ، پرهيز شود . با اين
دانشنامه امام مهدى ( ع ) بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ ( فارسى ) — صفحة 254
مساهمون: محمد الريشهري
ص٢٥٤