همهء مردم ، آن را ببندند ، إن شاء اللَّه » .
[ 689 / 2 ] سؤال كرده بود : آيا جايز است كه به جاى گره زدن ، از بند استفاده كند ؟
جواب فرموده بود : « جايز نيست كه پارچهء ميان پاها را به چيزى غير از خود آن ، محكم كنند ، خواه بند باشد و يا چيز ديگرى » .
[ 689 / 3 ] سؤال كرده بود : آيا مىشود هنگام گفتن ذكر « وَجَّهتُ وَجهى لِلَّذى . . . » پيش از آغاز نماز ، بگويد : « بر دين ابراهيم و دين محمّد » ؛ زيرا برخى از اصحاب ما گفتهاند : هنگامى كه بگويد : « بر دين محمّد » ، بدعت نهاده است ؛ زيرا آن را در هيچ يك از كتابهاى مربوط به نماز نيافتهايم ، جز يك حديث در كتاب قاسم بن محمّد ، از جدّش ، از حسن بن راشد كه امام صادق عليه السلام به حسن فرمود : « چگونه توجّه مىكنى ؟ » . گفت : مىگويم : لبّيك ! چه مىگويى ؟ امام صادق عليه السلام به او فرمود : « در اين باره نمىپرسم ؛ بلكه [ در بارهء توجّه آغاز نماز مىپرسم كه ] چگونه مىگويى : " وَجَّهتُ وَجهى لِلَّذى فَطَرَ السَّماواتِ وَ الأرضَ حَنيفاً مُسلماً " « 1 » ؟ » . حسن گفت : آن را مىگويم . امام صادق عليه السلام فرمود : « هنگامى كه اين را گفتى ، بگو : " بر دين ابراهيم و دين محمّد و روش على بن ابى طالب و پذيرش امامت خاندان محمّد ، پاكدين و مسلمان ، و من از مشركان نيستم " » .
[ نام مهدى عليه السلام ] جواب فرموده بود : « هيچ بخشى از ذكر " توجّه " ، واجب نيست ؛ ولى مورد اتّفاق همگان و بدون مخالف است كه گفتن اين ذكر ، مستحبّ مؤكّد است : « با دينى پاك و از سرِ تسليم ، به سوى كسى روى آوردم كه آسمانها و زمين را آفريد . بر دين ابراهيم و دين محمّد و هدايت امير مؤمنان هستم و از مشركان نيستم . نماز و عبادتم و زندگى و مرگم براى خداوند ، صاحب اختيار جهانيان ، است . شريكى ندارد و به اين ، فرمان يافتهام و من از مسلمانان هستم . خدايا ! مرا از مسلمانان قرار ده . از شيطانِ رانده شده ، به خداوند شنواى دانا پناه مىبرم . بسم اللَّه الرحمن الرحيم " و سپس حمد را مىخوانى » .
فقيهى « 2 » كه در علمش ترديدى نيست ، مىگويد : « دين ، از آنِ محمّد و هدايت ، از آنِ على ، امير مؤمنان عليه السلام است ؛ زيرا آن ، در او و در نسل وى تا روز قيامت مىماند . پس هر
هامش
( 1 ) . يعنى : به سوى كسى توجّه مىكنم كه آسمانها و زمين را آفريد ، با دينى پاك و از سرِ تسليم .
( 2 ) . ر . ك : ص 187 ح 686 پانوشت 2 .