فوقّع فى الكتاب : « قَد قَضَى اللَّهُ - تَبارَكَ وَ تَعالى - حاجتَكَ وَ سَمِّه مُحَمَّداً » . « 1 »
حضرت در ذيلنامه نوشت : خداوند - تبارك و تعالى - ، حاجت تو را برآورْد . اسم او را محمّد بگذار .
روايتهايى نيز به توقيعات امام رضا عليه السلام اشاره دارند « 2 » و چند نوشتهء تاريخدار امام جواد عليه السلام نيز در دسترساند . « 3 » البتّه به موازات تشديد حصر امامان عليهم السلام و گسترده شدن جامعهء شيعى ، مكاتبات و توقيعات امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام فراوانتر شدهاند . « 4 » اين توقيعات ، مانند آنچه در بارهء توقيعات ولىّ عصر عليه السلام خواهيم گفت ، شامل پاسخ سؤالات فقهى و عقايدى ، پاسخ درخواستها و دعا ، نصب وكيلان و يا لعن برخى منحرفان بوده است . « 5 »
توقيعهاى امام عصر عليه السلام
همان گونه كه انتظار مىرفته است ، پس از امام يازدهم ، ارتباط شيعيان با امام عصرِ خود به شيوهء قبل استمرار يافت و پس از آغاز امامت حجّت عليه السلام و تعيين نخستين نايب ايشان ، عثمان بن سعيد عَمرى ، او و سپس فرزندش محمّد ، سؤالات و درخواستهاى شيعيان را به امام عصر عليه السلام ارائه مىدادند و پاسخها را در همان نامهها و گاه به صورت مستقل گرفته ، به صاحبان آنها مىرساندند . « 6 »
شيخ صدوق و شيخ طوسى برخى از توقيعات دورهء غيبت را نقل كردهاند كه
هامش
( 1 ) . قرب الإسناد : ص 332 ح 1231 .
( 2 ) . الكافى : ج 3 ص 5 ح 1 ( عبارت الكافى اين گونه است : « فوقّع عليه السلام بخطّه فى كتابى ؛ امام عليه السلام به خطّ خود ، درنامهء من نوشت » ) ، تهذيب الأحكام : ج 1 ص 244 ح 705 .
( 3 ) . سيّد محمّدجواد شبيرى در دانشنامهء جهان اسلام ( ج 8 ص 577 « توقيع » 3 ) نوشتههاى تاريخدار امامجواد عليه السلام را گزارش كرده است .
( 4 ) . براى ديدن توقيعات امام هادى عليه السلام ، ر . ك : كتاب من لا يحضره الفقيه : ج 4 ص 195 و 218 ، تهذيب الأحكام : ج 3 ص 216 و 231 و ج 4 ص 16 و . . . .
( 5 ) . ر . ك : دانشنامهء جهان اسلام : ج 8 ص 577 « توقيع » .
( 6 ) . خصيبى ، برخى از اين مكاتبات را گاه با واژهء توقيع و گاه بدون آن ، گزارش كرده است كه سالهاى 260 تا 273 ق را در بر مىگيرد ( ر . ك : الهداية الكبرى : ص 369 ، 371 و 373 ) .