درآمد « 1 »
واژهء « توقيع » ، مصدر باب تفعيل و از ريشهء « وقع » ، به معناى نشان نهادن بر يك نوشته است ، خواه به شكل امضا كردن ، يا اعلام رد و تأييد و خواه با نوشتن پاسخ در ميان ، حاشيه و يا پشت آن . « 2 »
معناى اصطلاحى توقيع نيز به همين معنا و بيشتر در بارهء پاسخ يك شخصيت برتر ( مانند : پيشواى دينى ، حاكم و نمايندگان ارشد آنها ) به درخواستها ، نامهها و استفتائات به كار مىرود و به همين منظور ، خطّى با همين نام در گذشتههاى دور ، ابداع شده بود تا پاسخهاى حكومتى را با آن خط بنگارند . « 3 »
در فرهنگ شيعى ، واژهء « توقيع » بر مكاتبهها ، منشورها و نامههاى امامان عليهم السلام حتّى بدون دريافت نامه و درخواست قبلى ، اطلاق مىشود و گاه برخى پيامهاى شفاهى امام عصر عليه السلام را نيز توقيع ناميدهاند . « 4 »
نخستين نوشته از امامان عليهم السلام كه آن را توقيع ناميدهاند ، دستخطّ مبارك امام كاظم عليه السلام به درخواست كتبى دايى حسن بن على وشّاء است . او درخواست كرده تا امام عليه السلام براى پسردار شدن وى ، دعا كند و راوى ، پاسخ امام عليه السلام به اين درخواست را چنين گزارش كرده است :
هامش
( 1 ) . به قلم پژوهشگر ارجمند ، حجة الإسلام والمسلمين عبد الهادى مسعودى .
( 2 ) . ر . ك : لغتنامهء دهخدا : مدخل « توقيع » ، الصحاح ، جوهرى : ج 3 ص 1303 ، معجم مقاييس اللغة : ج 6 ص 133 ، العين : ج 2 ص 177 .
( 3 ) . ر . ك : دانشنامهء جهان اسلام : ج 8 مدخل « توقيع » .
( 4 ) . ر . ك : كمال الدين : ص 503 - 505 .