2 . با غلبهء تركان عثمانى بر مناطق شيعى خارج از قلمرو صفويه ، علماى جبل عامل ، به دليل وجود فشار بر آنها در آن مناطق ، از آن جا مهاجرت كردند .
حال به تفصيل ، هر دو فرضيه را بررسى مىكنيم :
1 . حكومت صفويه و دعوت از علماى جبل عامل . حوزهء اقتدار صفويان و سرخْكلاهان ، كاملًا به دور از دنياى گذشتهء شيعيان دوازده امامى ، پيش از هر چيز بر اعتقاد عاميانه و به دور از تحقيق و تحليل بر روى مطالب ذهنى متّكى بود ؛ در حالى كه اين نكته ، نمىتوانست در روند تكاملى آنها مؤثّر واقع شود . لذا در صدد چارهجويى برآمدند تا راهكارى بر اين مسئله پيدا كنند . عاقلانهترين روش ، همان بود كه چندى قبل ، سربداران ( 737 - 783 ق ) انجام داده بودند ؛ يعنى دعوت از علماى جبل عامل .
با قيام شاه اسماعيل صفوى و اعلام رسميّت شيعهء دوازده امامى ، « 1 » به دليل اين كه تشيّع ، به عنوان مذهب رسمى براى عامّهء مردم ، قابل تمسّك و شايان اعتماد باشد ، نياز به آثار و تقريراتى در اين زمينهها بود . در اين باره ، نه خاندان صفوى سابقه و ضابطهاى استوار و قابل استناد داشت ، نه جنبشهاى پراكندهء شيعه در اعصار گذشته ، و بعد از اعلام رسميّت تشيّع ، به دنبال جستجوى بسيار ، يك بخش از كتاب قواعد الإسلام علّامهء حلى ( م 726 ق ) به دست آمد . « 2 » جعفريان مىنويسد :
به نظر مىرسد كه اين سخن ، به طور محدود در سال 907 ق ، آن هم در آذربايجان درست باشد ؛ امّا آگاهيم كه در نواحى ديگر ، نسخههاى فراوانى از آثار علّامه يا ديگر منابع شيعى در ايران پيش از صفويه وجود داشته [ است ] . « 3 »
هامش
( 1 ) . تاريخ ادبيات در ايران ، ج 5 ، ص 38 - 39 ؛ دين و مذهب در عصر صفوى ، ص 123 .
( 2 ) . أحسن التواريخ ، ص 86 ؛ روزگاران ديگر ، ص 34 .
( 3 ) . صفويه در عرصهء دين ، فرهنگ و سياست ، ج 2 ، ص 808 .