سه . غريب الحديث
غريب الحديث يا غريبنگارى حديث ، علمى است كه به بررسى احاديث دشوار و معانى پنهان ماندهء حديث و شرح واژههاى دشوار آن مىپردازد . « 1 » بعضى معتقدند اوّل كسى كه دربارهء غريب الحديث تأليف داشته است ، ابو عبيده معمّر بن مثنّى تميمى ( م 210 ق ) يا نضر بن شميل مازنى ( م 203 ق ) بوده است و در مرحلهء بعد ، افرادى چون اصمعى و ابو عُبيد قاسم بن سلّام ( م 242 ق ) و در ادامه ، زمخشرى ( م 548 ق ) ، مؤلّف كتاب الفائق و ابن اثير ( م 606 ق ) ، مؤلّف كتاب النهاية بودهاند . « 2 » گرچه دكتر حسين نصّار در كتاب المعجم العربى - نشأته و تطوّره ، به استناد كتاب ابن نديم گفته كه عبدالرحمان بن عبد الأعلى سُلَمى ، گوى سبقت را در اين ميدان ربوده است . « 3 »
در ميان شيعه ، بخصوص در دو قرن اوّل هجرى ، به كتابى در اين زمينه برنخوردهايم ، گرچه در زمينهء غريب القرآن ( غريبنگارى قرآن ) ، اثرى از نيمهء اوّل قرن دوم نام بردهاند و به عبارت ديگر ، نخستين كتابى كه در زمينهء كشف معانى لغات متون دينى تدوين شده ، كتاب تفسير غريب القرآن مربوط به ابو سعيد ابان بن تَغلب بن رباح بكرى ( م 141 ق ) از اصحاب بزرگ سه امام ( امام سجّاد ، امام باقر و امام صادق عليهم السلام ) است و شايد دليل بىتوجّهى به تدوين كتابهاى غريب ، حضور پىدر پى ائمهء معصوم عليهم السلام و بهرهگيرى مستقيم از گنجينهء علوم و معارف آنان بوده كه نياز به تأليف آن را منتفى ساخته بود ، « 4 » بر خلاف اهل سنّت كه با كوتاه شدن دستشان از وجود
هامش
( 1 ) . علوم الحديث و مصطلحه ، ص 112 . مؤلّف اين كتاب ، صبحى صالح ، در ادامهء اين تعريف خود ، علّت ايندشوارى در فهم احاديث را به نقل از بعضى ، فساد در زبان عربى دانسته است ( شايد فساد در اينجا به معناى تغيير و تحوّل و اختلاط لغات باشد ) .
( 2 ) . ر . ك : علم الحديث ، مديرشانهچى ، ص 150 - 152 .
( 3 ) . غريب الحديث فى بحار الأنوار ، ص 7 ( مقدّمه ) .
( 4 ) . شايد علّت بىرونقى اين دانش در ميان شيعيان پس از دورهء حضور ائمهء معصوم عليهم السلام نيز پيدايش كتابهاىبزرگى چون الفائق زمخشرى و الصحاح جوهرى . . . باشد .