شرح ( پرسش و پاسخ )
303 - معنا و تعريف مجمل و مبين در اصطلاح چيست ؟
( فصل فى المجمل . . . و انّه مأوّل ) ج : مىفرمايد : مراد و مقصود از مبيّن با توجه به موارد اطلاق و استعمالش ، عبارت از كلامى است كه داراى ظاهر و ظهور بوده و اين ظهور در متفاهم عرفى ، قالب براى خصوص معنا باشد . « 1 » و مجمل ، بر خلاف مبيّن مىباشد . بنابراين ، مجمل ، كلامى است كه داراى ظهور نباشد هرچند با كمك قرينه ، مراد از آن دانسته شود « 2 » و مبيّن ، كلامى است كه داراى ظهور باشد هرچند با كمك قرينه ، دانسته شود كه اين ظهور ، اراده نشده و اين كلام به تأويل رفته است . « 3 »
304 - موارد مجمل و مبين در آيات و روايات چگونه است ؟
( و لكلّ منهما فى . . . لا صلاة الّا بطهور ) ج : مىفرمايد : براى هريك از مجمل و مبين در آيات و روايات موارد بسيارى وجود
هامش
( 1 ) - يعنى لفظ ، اين ظهور را در نزد اهل لسان آن لغت داشته و نمايانگر براى آن معنا باشد .
( 2 ) - مثل لفظ « عين » كه مشترك لفظى بوده و فى نفسه مجمل است . زيرا مردّد بين معانى كثيره است ولى با قرينه مىتوان آن را معيّن كرد و گفت « رايت عينا باكية » كه مراد چشم گريان است . يا گفته شود : « رايت عينا جارية » كه مراد ، چشمه است .
( 3 ) - مثل كلمهء « جاء » در آيهء شريفهء« جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا »كه معناى آن ، عبارت از « مجىء » بوده و روشن است ولى قرينهء خارجيّه داريم كه اين معنا اراده نشده است . زيرا مجىء حسّى در مورد خداوند متعال محال است . البتّه در « قوانين الاصول 1 / 332 » « الفصول الغرويّة / 223 » و « معالم الدّين / 170 » مجمل و مبيّن چنين تعريف شدهاند : مبيّن ، كلامى است كه دلالتش روشن باشد و مجمل ، كلامى است كه دلالتش روشن نباشد . مصنّف از آنجا كه اين تعاريف را شرح اللّفظى مىدانند به بيان اين تعاريف و نقد و اشكال بر آنها نپرداخته است ، كما اينكه چون علم اصول ، براى دستيابى به ظهور الفاظ و ادلّه مىباشد ، مجمل و مبيّن را تعميم به فعل نداده است .