بعد ما كان ممّا يقبله الطّبع و لا يستنكره : كلمهء « ما » در « ما كان » مصدريّه و ضمير در « كان » به چنين استعمالى و ضمير منصوبى در « يقبله » « و لا يستنكره » به « ماء موصوله » در « ممّا » به معناى استعمالاتى برگشته و « استنكار » نيز به معناى ناآشنا دانستن مىباشد . يعنى چنين استعمالاتى براى عرف ناآشنا نيست .
و قد عرفت سابقا انّه الخ : ضمير در « انّه » به معناى شأن بوده و منظور از « سابقا » در « الثالث » مىباشد .
شرح ( پرسش و پاسخ )
118 - حمل اوّلى ذاتى و حمل شايع صناعى چيست ؟ ( الّذى كان . . . مفهوما . . . وجودا )
ج : مىفرمايد : حمل اوّلى ذاتى : آن است كه موضوع و محمول ، مفهوما و مصداقا باهم متّحد باشند ، مانند حمل يكى از مترادفين بر ديگرى همچون « الانسان حيوان ناطق » و « الانسان بشر » .
حمل شايع صناعى : آن است كه موضوع ، مصداق و فردى از محمول بوده كه در خارج با هم متّحدند ولى در مفهوم باهم متغاير باشند مثل « زيد انسان » كه زيد مصداقى از انسان بوده و در خارج عين اوست ولى از نظر مفهوم باهم فرق دارند . زيرا « زيد » عبارت از ذات مع التشخّص كه يك معناى جزئى است بوده و انسان عبارت از حيوان ناطق كه يك معناى كلّى بوده مىباشد .
119 - اينكه گفته شد صحّت حمل ، علامت حقيقت و عدم صحّت حمل و يا صحّت سلب علامت مجاز مىباشد كدام حمل مراد است ؟ ( و التّفصيل انّ . . . ليس منها )
ج : مىفرمايد : مقصود ، حمل اوّلى ذاتى و شايع صناعى است . زيرا هرجا لفظى در معنايى استعمال شد اگر بتوانيم معنا را موضوع قرار داده و لفظ مورد نظر را به حمل اوّلى ذاتى و يا حمل شايع صناعى برآن حمل كنيم معلوم مىشود معناى مورد نظر معناى حقيقى لفظ بوده ولى اگر حمل صحيح نبود بلكه سلب آن صحيح بود كشف مىشود لفظ سلب شده از