« عليها » به اعمال برمىگردد .
لانّه امّا منهىّ عنها و النّهى يقتضى الفساد و امّا لا امر بها و صحّتها تتوقّف على الامر : كلمهء « لانّه » يا بايد « لانّها » بوده تا ضميرش به « اعمالهم » برگشته و يا بايد عبارت ، چنين باشد : « لانّه امّا هى منهىّ عنها » كه در اين صورت ، ضمير « هى » به « اعمالهم » و ضمير در « لانّه » به معناى شأن مىباشد . ضمير در « يقتضى » به نهى و در « بها » و « عنها » و در « صحّتها » به اعمال مردم و در « تتوقّف » به « صحّتها » برمىگردد .
فهل هناك . . . و انّ صحّة العبادة تتوقّف على وجود الامر : مشار اليه « هناك » تزاحم اهمّ و مهمّ يا باطل بودن اعمال مردم در عمل به فعل مهمّ عبادى بوده و ضمير در « تتوقّف » به صحّت عبادت برمىگردد .
و الظّاهر انّ اوّل من اسّس . . . و تنبّه لها المحقّق الثّانى و شيّد اركانها . . . كما احكمها و نقّحها الخ : ضمير در « اسّس » و « تنبّه » به من موصوله و در « لها » و « اركانها » و « احكمها » و « نقّحها » به « هذه الفكرة » برگشته و كلمهء « اوّل » اسم براى « انّ » و اضافه به « من » موصوله با جملهء صلهاش شده و كلمهء « المحقّق » خبر براى « انّ » و كلمهء « الثّانى » صفتش بوده و « انّ » با اسم و خبرش ، تأويل به مصدر رفته و خبر براى مبتدا يعنى « الظّاهر » بوده و كلمهء « الفكرة » به معناى نظريّه و كلمهء « شيّد » به معناى برپا داشتن و برافراشتن مىباشد .
و تحقيقها من اروع ما انتهى اليه . . . انّه لا مانع . . . و ترك الاهمّ : ضمير در « تحقيقها » به « هذه الفكرة » و در « اليه » به ماء موصوله به معناى موضوع برگشته و ماء موصوله با جملهء صلهاش ، مضاف اليه براى كلمهء « اروع » به معناى شگفتانگيزتر و لذتبخشتر بوده و ضمير در « ترك » به مكلّف برگشته و ضمير در « انّه » به معناى شأن مىباشد .
حينئذ . . . لا يلزم منه . . . توضيحه . . . يساعد على وقوعه و الدّليل هو الخ : مقصود از « حينئذ » يعنى « حين اذ عصى المكلّف و ترك الاهمّ » بوده و ضمير در « منه » به ترتّب و در « توضيحه » به جمع بين ضدّين و در « يساعد » و ضمير « هو » به دليل و در « وقوعه » به ترتّب برمىگردد .
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 741
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٧٤١