خلاصة ما ينبغى ان يقال . . . يدّعى . . . يدّعى الخ : ضمير نايب فاعلى در « يقال » به ماء موصوله به معناى دليل يا استدلال و ضمير در هر دو « يدّعى » به قائل برمىگردد .
لا يلزمه . . . قامت عنده . . . عمله السّابق : ضمير مفعولى در « لا يلزمه » و ضمير در « عنده » و « عمله » به مكلّف و ضمير در « قامت » به حجّت اخير برمىگردد .
فقد كان . . . عليه فى حينها : ضمير در « كان » به « عمله السّابق » و در « عليه » به مكلّف و در « حينها » به حجّت برمىگردد .
و لكن يقال له . . . حصل له . . . انّه . . . عليه لهما : ضمير در « له » اوّلى به قائل و در دوّمى و در « عليه » به مكلّف و ضمير در « حصل » به تبدّل و در « انّه » به تبدّل حاصل شده و در « لهما » به تبدل در حكم واقعى و تبدل در حجّت برمىگردد .
فى بطلانها لانّها لا تستلزم . . . و هو ظاهر : ضمير در « بطلانها » و « لانّها » و در « لا تستلزم » به ادّعاى تبدّل در حكم واقعى و ضمير « هو » به باطل بودن برمىگردد .
فان اراد . . . هى حجّة . . . الى وقتها . . . فهذا لا ينفع : ضمير در « اراد » به قائل و ضمير « هى » و ضمير در « وقتها » به حجّت اوّلى و ضمير در « لا ينفع » به « هذا » كه مشاراليهاش ، تبدل در حجّت بوده برمىگردد .
لانّه . . . ينكشف . . . انّ المدرك . . . لم يكن حجّة مطلقا : ضمير در « لانّه » به معناى شأن بوده و ضمير در « لم يكن » به مدرك سابق برگشته و عبارت بعد از « مطلقا » تفسير آن بوده و كلمهء « انّ » با اسم و خبرش تأويل به مصدر رفته و فاعل براى « ينكشف » مىباشد .
الى اعماله اللّاحقة او انّه تخيّله حجّة و هو الخ : ضمير در « اعمال » و « انّه » و ضمير فاعلى در « تخيّله » به مجتهد و ضمير مفعولى در « تخيّله » و ضمير « هو » به مدرك سابق برمىگردد .
لا انّ المدرك الاوّل الخ : اين عبارت عطف به « انّ المدرك الخ » مىباشد . يعنى
نهاية الإيصال ( شرح فارسى أصول الفقه ) ( فارسى ) — صفحة 358
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٣٥٨