79 - عناوين قسم سوّم چگونه مىباشد ؟ ( و امّا العناوين الّتى . . . و لا اقتضاء )
ج : مىفرمايد : امّا عناوين قسم سوّم بهخودىخودش نه داخل در عنوان حسن بوده و نه داخل در عنوان قبيح مىباشد . بنابراين ، نه اقتضاى حسن و قبح داشته و نه علّت براى حسن و قبح مىباشند . « 1 »
80 - با توجه به توضيح قسم سوّم از حسن و قبح ، معناى عليّت و اقتضاء چيست ؟
( و على هذا يتّضح . . . علّيّة الموضوع لمحموله )
ج : مىفرمايد : روشن مىشود كه مقصود از علّيّت براى حسن و قبح بودن ، آن است كه اين عنوان بهخودىخودش ، تمام موضوع حكم عقلاء به حسن و قبح آن عنوان و عمل مىباشد . « 2 » چنان كه مقصود از مقتضى بودن براى حسن و قبح نيز آن است كه اين عنوان
هامش
- در عين حال به لحاظ عارض شدن عنوان ديگرى مثل نجات جان مؤمن كه عدل بوده متّصف به حسن شود . بنابراين ، عمل امام صادق عليه السّلام ، از عنوان عيبگويى و تحقير دوست خارج نشده است ولى ادراك عقل عملى از اين عمل و عنوان به لحاظ عارض شدن عنوان ديگرى كه مصلحت نوعيّهاش ، اعظم و اهمّ از مفسدهء آن بوده ، آن است كه حكم به حسن بودن آن مىكند .
( 1 ) - بلكه عناوين اعتبارى محض مىباشند چنان كه در اوّل اين بحث آمد .
( 2 ) - علّت و اقتضاء به دو معنا آمده است :
الف : علّت : عبارت از مؤثّر و ايجادكنندهء معلول . يعنى چيزى كه با وجودش ، وجود معلول نيز ضرورى و حتمى خواهد بود . مثلا آتش ، علّت براى وجود حرارت بوده و با وجود آتش ، وجود حرارت نيز حتمى بوده و انفكاك علّت از معلول محال است . ( علّت فلسفى ) ب : علت : عبارت از ايجادكننده و مؤثّر در ايجاد نبوده بلكه به معناى تمام موضوع بودن براى حكم عقلاء و شارع مىباشد . مثلا عدل ، تمام موضوع براى حكم عقلاء و شارع به حسن بودن آن مىباشد . يعنى شارع و عقلاء با تحقّق عنوان عدل ، منتظر نمانده و حكم به حسن آن مىكنند . ولى علّت وجودى حكم ، عبارت از اراده و امر عقلاء و شارع مىباشد .
مقصود از علّت بودن عدل و ظلم براى حكم به حسن و قبح ، عبارت از معناى دوّم يعنى تمام موضوع -