است كه شايستهء دانستن است . « 1 » آرى ، ادراك بايسته بودن انجام يا ترك به دنبال ادراك عقل نظرى است برطبق آنچه كه عقل نظرى ادراك كرده است . « 2 »
53 - تعجّب و مطلب عجيبى كه مصنّف از جامع السّعادات نقل مىكند چه بوده و بيانش چيست ؟ ( و من العجيب ما جاء . . . المجرى لاشاراته )
ج : مىفرمايد : آن است كه جامع السّعادات « 3 » در ردّ بر شيخ الرّئيس « 4 » كه متخصّص و خرّيت فن معقول بوده مىگويد : مطلق ادراك و ارشاد عقل و به بيان ديگر مدرك همهء مدركات اعمّ از مدركاتى كه بايستهء دانستن بوده يا بايستهء انجام يا ترك بوده عبارت از عقل نظرى مىباشد و عقل نظرى به منزله مشير و ناصح بوده و عقل عملى به منزلهء مجرى و به اجرا درآورندهء ارشادات عقل نظرى است . « 5 »
هامش
( 1 ) - يعنى انسان ابتدا دوست دارد كه بداند چه امورى لذّتآور و چه امورى زيانبار و ناخوشايند براى انسان و جامعه است . بنابراين ، اصل اين دانستن مطلوب است .
( 2 ) - يعنى در اينجا نيز ادراك نظرى عقل از ملائمت و غير ملائمت بسترساز براى ادراك عملى عقل است . ولى اينجا به مانند حسن و قبح به معناى كمال و نقص نيست كه هرچه را عقل نظرى حسن دانست عقل عملى هم بگويد حسن و بايستهء انجام دادن و هرچه را قبيح دانست ، عقل عملى هم بگويد قبيح و بايستهء ترك است . بلكه عقل عملى و عقلاء تقسيمبندى كرده و با توجه به آثار مترتّب برآن است كه حكم به حسن و قبح عملى آنها مىشود . مثلا غناء را عقل نظرى ، حسن يعنى خوشايند نفس مىداند ولى اينگونه نيست كه عقل عمل آن را حسن و بايستهء عمل بداند چنان كه در مخدّرات نيز اينگونه است . بلكه عقلاء و عقل عملى مىگويد بايد ترك شود . چنان كه حرمان براى تحصيل علم را عقل نظرى غير ملائم و ناخوشايند نفس مىداند ولى عقل عملى به لحاظ آثار مترتّبهء برآن ، حكم به حسن آن در مقام عمل مىكند .
( 3 ) - ملا محمّد مهدى نراقى در « جامع السعادات 1 / 92 » .
( 4 ) - ابن سينا مىفرمايد : فضايل و رذائل افعال اختياريه را انسان با نيروى عقل عملى ادراك مىكند .
( 5 ) - به عبارت ديگر ، عقل عملى ، ادراك نسبت به حسن و قبح افعال ندارد . بلكه ادراك همهء امور اعمّ -