قسمى مىنامند در قبال ماهيّت لا به شرط مقسمى كه ذكر آن در دنباله خواهد آمد . اين قسم سوّم را ماهيّت لا به شرط قسمى گفتهاند زيرا قسمى از اقسام سهگانهء ماهيت در قبال دو قسم ديگر يعنى ماهيّت به شرط شىء و ماهيّت به شرط لا مىباشد .
708 - دو اصطلاح ديگر در رابطه با ماهيّت چه بوده و آيا دو اصطلاح مختلف و يا دو اصطلاح مترادف و براى يك معنا بوده و نظر مصنّف چيست ؟ ( ثمّ ان لهم . . . و هذا جوابنا على الاستفسار ) .
ج : مىفرمايد : دو اصطلاح معروف ديگر براى علماى معقول وجود دارد :
1 - اصطلاح ماهيّت مهمله .
2 - اصطلاح ماهيّت لا به شرط مقسمى
حال بحث آن است كه آيا اين دو اصطلاح ، دو اصطلاح مترادف براى يك معنا بوده يا دو اصطلاح مختلف و متباين با يكديگر هستند ؟
آنچه كه ما را وادار به طرح سؤال براى روشن شدن اين مطلب كرده عبارت از لغزش و آشفتگى در تعبير بسيارى از مشايخ بزرگ ما بوده كه بعضى اين دو را مترادف براى يك معنا دانستهاند مثل ظاهر كلام صاحب كفايه « 1 » به تبعيّت بعضى از فلاسفهء جليل القدر . « 2 » ولى تحقيق كلام ، مساعد با اين قول نبوده و جواب ما آن است ؛ دو اصطلاح متباين مىباشند .
هامش
يعنى وجوب نماز قرار نداده است . بلكه فارغ از هر قيدى فرموده است : « الصّلاة واجبة » .
( 1 ) - « كفاية الاصول 1 / 376 » آنجا كه در بيان موضوع له اسماء اجناس مىفرمايد : « انها موضوعة لمفاهيمها بما هى مبهمة مهملة بلا شرط اصلا » كلمهء « بلا شرط » قيد توضيحى براى ماهيّت مبهمه مهمله بوده و مقصود از « بلا شرط » نيز لا به شرط مقسمى مىباشد .
( 2 ) - حكيم حاجى سبزوارى « شرح منظومه ، قسم منطق / 22 و قسم حكمت / 97 » .