مثل « اذا دخل الوقت فصلّ » « 1 » آيا اين شرطها ، شرط براى وجوب بوده كه در نتيجه نماز در اين مثال واجب نباشد مگر بعد از داخل شدن وقت ؟ يا شرط براى واجب بوده كه در نتيجه در مثال فوق ، خود واجب ، معلّق بر داخل شدن وقت بوده ولى وجوب ، فعلى و مطلق است ؟ به عبارت ديگر بحث در اين است كه آيا قيد و شرط ، شرط مدلول هيئت امر در جمله جزاء بوده يا شرط براى مدلول مادّه امر در جزاء مىباشد ؟ « 2 »
389 - آيا بحث در اينكه شروط وارده در شرع مقدّس ، شرط مدلول هيئت امر و وجوب بوده يا شرط مادّه امر و واجب بوده فقط در خصوص شرطهاى زمانى بوده يا
هامش
( 1 ) - و مثل « اذا كنت متمكّنا من النّصاب فزكّ » يا « اذا كنت مستطيعا يجب عليك الحجّ » .
( 2 ) - در جمله « اذا تطهّرت فصلّ » جمله جزاء يعنى « فصلّ » يك هيئت امر دارد كه صيغه امر بوده و دلالت بر وجوب دارد و يك مادّه امر كه متعلق امر و مأمور به يعنى صلاة مىباشد . حال شرط « اذا تطهّرت » آيا مدلول هيئت « صلّ » كه وجوب و دلالت بر وجوب بوده را مقيّد مىكند . يعنى وجوب ، مشروط به حصول طهارت است تا در نتيجه اصل تكليف يعنى وجوب نماز ، مقيّد به حصول طهارت باشد و با نبودن طهارت ، وجوب نماز و تكليفى هم نيست يا مادّهء هيئت « صلّ » يعنى صلاة را مقيّد مىكند . يعنى وجوب نماز ، فعلى بوده و تكليف به نماز وجود دارد ولى خود نماز و مأمور به فعليّت ندارد و مشروط به حصول طهارت مىباشد . دو قول است :
الف : شرط به مادّه رجوع مىكند مطلقا اعمّ از اينكه شرط واجب ، شرط زمانى باشد مثل « اذا دخل الوقت فصلّ » يا غير زمانى باشد مثل « اذا تطهّرت فصلّ » ولى صاحب فصول فقط در خصوص شرطهاى زمانى مىگويد و آن را واجب معلّق » مىنامد و در واقع آن را قسمى از واجب مطلق مىداند . « شيخ انصارى ، مطارح الانظار 41 - 49 » و « الفصول الغرويّة / 79 » . ب : مشهور اصوليّون از جمله صاحب كفايه مىگويند : شرط به مدلول هيئت رجوع مىكند .
« كفاية الاصول 1 / 152 » .