جارى بر ذات ) بين اينكه باشد مبدأ آن ( وصف جارى بر ذات ) از اعراض خارجى كه حقيقت دارند همچون سفيدى و سياهى و ايستادن و نشستن يا از امور انتزاعى مثل بالا بودن و پائين بودن و جلو بودن و عقب بودن يا از امور اعتبارى محض همچون زوجيّت و ملكيّت و وقف و حريّت .
نكات دستورى و توضيح واژگان
و اعتبر ذلك : مشار اليه « ذلك » محلّ نزاع مىباشد .
الشّجرة المثمرة : يعنى درخت ميوهدار .
حقيقة عليها : ضمير در « عليها » به « الشّجرة » برگشته و كلمهء « حقيقة » تمييز نسبت براى « صادقا » كه خودش حال براى « اسم المثمرة » بوده مىباشد .
حينئذ : يعنى « حين اذ زالت الثّمرة عن الشّجرة » .
لو اجتثّت الشّجرة : كلمه « اجتثّت » به معناى از ريشه درآوردن و كندن مىباشد .
فصارت خشبة : ضمير در « صارت » به شجره برمىگردد .
فانّها لا تدخل : ضمير در « انّها » و « تدخل » به خشبة برمىگردد .
و هى الشّجرة : ضمير « هى » به ذات برمىگردد .
قد زالت بزوال الخ : ضمير در « زالت » به ذات برمىگردد .
فى حقيقتها : ضمير در « حقيقتها » به ذات كه مقصود درخت بوده برمىگردد .
فلا يتعقّل معه : ضمير در « معه » به زوال ذات برمىگردد .
لها : ضمير در « لها » به ذات برمىگردد .
لا حقيقة و لا مجازا : يعنى « فلا يتعقّل معه . . . المثمرة لها حقيقة » و « فلا يتعقّل معه . . .
المثمرة لها مجازا » .