لا يشمل الفعل باقسامه الخ : ضمير در « يشمل » به موضع نزاع و در « اقسامه » به فعل برمىگردد .
و ان كانت تسمّى مشتقّات الخ : ضمير در « كانت » و ضمير نايب فاعلى در « تسمّى » به اقسام فعل و مصدر برمىگردد .
شرح ( پرسش و پاسخ )
237 - در علم اصول و علم اشتقاق به چه كلماتى مشتقّ گفته مىشود و چه نسبتى بين اين دو اصطلاح مىباشد ؟ ( اعلم انّ المشتقّ . . . عند النحويّين )
مىفرمايد : مشتق در دو اصطلاح مطرح است :
الف : در اصطلاح نحويّون و اهل ادب : عبارت از لفظ و كلمهاى است كه مقابل جامد بوده . « 1 » و مقصودشان روشن است ولى مشتقّ در اين اصطلاح مورد نزاع و بحث در اصول نبوده و اصولا بين مشتقّ در اصطلاح نحويّون با مشتقّ در اصطلاح اصوليّون عموم و خصوص من وجه است .
ب : در اصطلاح اصوليّون : مشتقّ در اصطلاح اصوليّون و موضع نزاع اصوليّون در مشتقّ عبارت از هر كلمهاى بوده كه حمل بر ذات مىشود به اعتبار قائم بودن صفت در آن ذات كه اين صفت خارج از ذات بوده و از او نيز زائل مىشود « 2 » و هرچند
هامش
( 1 ) - بنابراين مشتقّ در اصطلاح نحويّون عبارت از لفظ و كلمهاى است كه از كلمهء ديگر گرفته شده و اشتقاق پيدا كرده باشد . مثل افعال ثلاثى مجرد ، مزيد و حتى مصادر ثلاثى مزيد و رباعى مزيد كه از آنها كلماتى همچون اسم فاعل ، اسم مفعول و صفت مشبّه و اسم زمان و اسم مكان مشتقّ خواهند شد .
( 2 ) - بنابراين مشتقّ در اصطلاح اصوليون عبارت از هر لفظى كه از لفظ ديگر گرفته شده باشد