( تقسيم هشتم ) [ فعل يا معلوم است يا مجهول ]
فعل يا معلوم است يا مجهول : معلوم آن است كه فاعلش در كلام مذكور است ، و مجهول آن است كه فاعلش به هيچ وجه در كلام ، مذكور نيست ، و فعل به مفعول نسبت داده مىشود ، و عدم ذكر فاعل يا از جهل متكلّم است ، يا به جهتى مصلحت مىبيند كه ذكر ننمايد ، در مثال معلوم ميگوئى : " ضرب زيد عمرا " و در مثال مجهول ميگوئى :
" ضرب عمرو ، و قتل بكر : زده شد عمرو ، و كشته شد بكر " و در فعل معلوم مفعول منصوب است ، و در فعل مجهول مفعول به جاى فاعل مرفوع مىشود ، و آن را نائب فاعل مينامند ، و معلوم و مجهول صفت فاعل است ، ولى بطور مجاز گفته مىشود : فعل معلوم و فعل مجهول ، و براى آنكه مجازگوئى نشود بعضى فعل مجهول را " فعل ما لم يسمّ فاعله : فعلى كه فاعلش نامبرده نشده " و فعل معلوم را " فعل ما سمّى فاعله : فعلى كه فاعلش نامبرده شده " اصطلاح كردهاند ، و اصطلاح اول از جهت مختصر بودن بهتر است ، و صيغه فعل مجهول با تغيير دادن اول و آخر فعل معلوم ساخته مىشود ، و آن تغييرات عبارت است از :
1 - فعل ماضى هرچه باشد از هربابى حرف اولش را مضموم مينمايند .
2 - ابوابى كه همزه وصل در اول آنها است مانند باب " انفعال و استفعال " حرف سوم ماضى نيز مضموم ميگردد .
3 - ابوابى كه تاء زائد در اول آنهاست " باب تفعّل و تفاعل