و ابواب افعال ، هم لازم ميآيد ، و هم متعدّى ، جز باب فعل يفعل و باب انفعال و افعلال و افعنلال و افعلّال كه اين شش باب متعدى نميآيد چنانچه ابن قتيبة در ادب الكاتب گفته است .
و فعل لازم از هربابى به حرف جرّ متعدّى مىشود ، مانند :
" ذهبت . رفتم " و ذهبت بزيد : بردم زيد را " و مباحث حروف جرّ در نحو مذكور است .
و بعضى افعال از يك باب ، هم متعدّى استعمال شده و هم لازم ، مانند : " رجعت : برگشتم " و " رجعت ريدا : برگرداندم زيد را " و " وفرت النّعمة : فراوان شد نعمت " و " و فر اللّه النّعمة : فراوان كرد خدا نعمت را " و " خسف الارض فرو رفت زمين " و " خسف اللّه الارض : فرو برد خدا زمين را " .
و فعلى كه بدون حرف جرّ مفعول ميگيرد ، متعدّى بنفسه و مفعولش را مفعول صريح گويند ، و فعلى كه بواسطه حرف جرّ مفعول ميگيرد متعدّى بالغير و مفعولش را مفعول غير صريح مينامند .
و بعضى افعال هم متعدّى بنفسه و هم متعدّى بالغير استعمال شدهاند ، مانند " شكرت اللّه و شكرت للّه " هر دو بمعنى " خدا را شكر كردم " است ، و
" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ :
هدايت كن ما را به راه راست سورة الحمد - 1 - آيه 6 " و "
" قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ :
بگو همانا مرا هدايتم كرد پروردگارم سوى راه راستى - سورة الانعام - 6 - 161 " و "
" نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ :
نورى است بر نورى هدايت مىكند بنورش هركس را بخواهد - سورة