1 - باب " فعل ، يفعل " مانند : " قال ، يقول ، قل ، قولا و قالا و قيلا و قولة و مقالا و مقالة : گفتن " .
چهارده صيغه ماضى آن از اين قرار است : " قال ، قالا ، قالوا ، قالت ، قالتا ، قلن ، قلت ، قلتما ، قلتم ، قلت ، قلتما ، قلتنّ ، قلت ، قلنا " قال در اصل " قول " بوده ، بناء بر آن قاعدة واو قلب به الف شد ، قال گرديد ، تا پنج صيغه بر همين منوال صرف مىشود ، و قلن " در اصل " قولن " بوده ، پس از قلب واو به الف " قالن " شد ، ميان عين الفعل و لام الفعل التقاء ساكنين واقع شد ، الف را كه عين الفعل بود براى التقاء ساكنين حذف نمودند " قلن " شد ، فتحه فاء الفعل را به ضمّه بدل كردند تا دلالت كند كه عين الفعل محذوف واو بوده است " قلن " شد ، و بر همين منوال است تا صيغه چهاردهم .
و چهارده صيغه مضارع بر اين گونه است : " يقول ، يقولان ، يقولون ، تقول ، تقولان ، يقلن ، تقول ، تقولان ، تقولون ، تقولين ، تقولان ، تقلن ، اقول ، نقول " يقول در اصل " يقول " بوده بر وزن " " ينصر " براى تخفيف ، ضمّه عين الفعل را به فاء الفعل نقل كرده ، " يقول " گرديد ، و اعلال چهارده صيغه بر همين منوال است جز دو صيغه جمع مؤنّث " يقلن و تقلن " كه اضافة بر نقل ضمّه ، عين الفعل حذف مىشود ، زيرا " يقلن " در اصل " يقولن " بوده ، پس از نقل ضمّه ، ميان عين الفعل و لام الفعل التقاء ساكنين شد ، عين الفعل را حذف نمودند " يقلن " گرديد ، و همچنين است " تقلن " .
و چهارده صيغه امر بر اين قرار است : " ليقل ، ليقولا ،
علوم العربية — صفحة 205
مساهمون: هاشم حسيني تهرانى
ص٢٠٥