مانند صاحب تصريف و بسيارى ديگر گفتهاند : معتل العين واوى كه مضارعش " يفعل " است از باب " فعل يفعل " آمده ، مانند " طال ، يطول " كه اصلش " طول ، يطول ، بوده ، بلكه سائر موادّ چه متعدى - باشد يا نباشد از باب " فعل يفعل " به اين باب نقل مىشود بدليل ضمّه فاء الفعل كه در آن نه صيغه است ، پس ميگويند : " قلن " مثلا در اصل " قولن " بوده ، به " قولن " نقل شده ، سپس ضمّه عين الفعل را به فاء الفعل داديم و فتحه فاء الفعل ساقط گشت ، ميان واو كه عين الفعل است و لام كه لام الفعل است التقاء ساكنين شد ، واو براى التقاء ساكنين حذف گرديد " قلن " گشت ، و البتّة قول اول بهتر است ، زيرا فعل را در يك باب ، و اعلال را در همه صيغهها بر يك قاعده كه قلب عين الفعل به الف باشد جارى ساخته ، گذشته از آنكه نقل فعل از بابى به باب ديگر كه هردو ثلاثى مجرد باشد بعيد و بىجهت است ، و براى مثال " طال ، يطول ، دليلى نيست كه اصلش " طول ، يطول ، بوده ، جز آنكه ميگويند اسم مشتقّش " طويل " است ، مانند " شرف ، يشرف " كه اسم مشتقّش " شريف " است ، و اين استدلال غلط است ، زيرا اسم مشتقّ بر وزن " فعيل " از غير اين باب نيز آمده ، مانند " عليم " از " علم ، يعلم " و " دبير " از " دبر ، يدبر " پس گفته مىشود : معتلّ العين واوىّ كه مضارعش بر وزن " يفعل " مىباشد بطور كلّىّ از باب " نصر ، ينصر " است ، و از ابواب ديگر نيامده .
2 - باب " فعل ، يفعل " مانند : " خاف ، يخاف ، خف ، خوفا و مخافة و خيفة : ترسيدن " .
علوم العربية — صفحة 207
مساهمون: هاشم حسيني تهرانى
ص٢٠٧