بالواقع حقيقة لا يخلو من تكلف بل تعسف فانه لا يكاد يصح تنزيل جزء الموضوع او قيده بما هو كذلك به لحاظ اثره الا فيما كان جزئه الآخر او ذاته محرزا بالوجدان او تنزيله فى عرضه فلا يكاد يكون دليل الامارة او الاستصحاب دليل على تنزيل جزء الموضوع ما لم يكن هناك دليل على تنزيل جزئه الآخر فيما لم يكن محرزا حقيقة و فيما لم يكن دليل على تنزيلهما بالمطابقة كما فيما نحن فيه على ما عرفت .
شرح
انصارى در وجه تصحيح آنها به اين معنى كه يك لحاظ واحد و يك تنزيل كافى است براى آنكه استصحاب و امارات جاى قطع واقع بشوند به تمام اقسام قطع و آن تنزيل آنست كه تنزيل مؤداى و امارت را جاى واقع قرار بدهيم و در مواردى كه قطع موضوعى است و دخيل در موضوع است به ملازمهء عرفيه ثابت شود وجه ملازمه آنست كه بعد از تنزيل مؤداى اماره بواقع يقين وجدانى داريم كه اماره حجيت تعبدى دارد بر واقع :
پس يك جزء موضوع كه قطع وجدانى باشد ثابت است و جزء ديگر كه واقع باشد ثابت است تعبدا نظير موضوعات مركبه كه ممكن است جزئى وجدانا و جزء ديگر تعبدا ثابت شود كه هر موضوع مركب اجزاء آن يا وجدانى است ، يا تعبدى و يا احدهما تعبدى و آخر وجدانى است مثل كريت و ماء كه دو جزء دارد .
پس آثار تمام اقسام قطع موضوعى ثابت مىشود اين مطلب را كه در حاشيه مكاسب بيان نموديم خالى از تكلف و يا تعسف نيست وجه تكلف آنست كه تنزيل مؤداى تنزيل موضوع نيست عرفا وجه تعسف دور لازم مىآيد به جهت آنكه صحيح نيست تنزيل جزء موضوع يا قيد موضوع به لحاظ اثر آن و حكم آن الا در جائى كه جز آخر يا قيد آن محرز باشد بالوجدان يا تعبدا .
و حاصل آنكه هر موضوع مركبى اگر جزء آن را خواسته باشيم اثبات كنيم تعبدا جزء ديگر يا بايد وجدانا ثابت باشد و يا تعبدا درحالىكه در تعبدش در