. . . . . . . . . .
شرح
عقاب ندارد و ذى المقدمه را و لو در وقتش ما متمكن نبوديم كه بياوريم ولى چون به واسطه مقدمه آن اختيارى بوده است قهرا عقاب بر ذى المقدمه است و قانون الامتناع بالاختيار لا ينافى الاختيار جارى مىشود در اينجا كما اينكه گذشت .
و اگر مقدمات را آورديم به عنوان اينكه افضل الاعمال صادق گردد در هر دو در اينجا ثواب زيادترى بما مىدهند چونكه در اينجا براى ذى المقدمه زحمت زيادترى كشيده شده است و روايت است كه : بهترين اعمال آنست كه در راه او انسان مشقت زيادترى بكشد و بر همين جهت وارد شده در اخبار كه ثواب زيادترى بما مىدهند به واسطه اينكه مقدمات او سختتر است مثل ثواب پياده رفتن حج و زيارت امام حسين عليه السّلام و امثال آنها يا آنكه آوردن مقدمات ثواب در آنها من باب تفضل الهى است و لطف اوست كه شامل حال عبد بشود و لو هيچ استحقاقى نداشته باشد .
از اين جهت است كه مىگوييم در واجبات نفسيه هم ثواب در آنها من باب تفضل است نه استحقاق چون معناى استحقاق آنست كه اگر مولا ثواب بما ندهد ظلم در حق ما نموده است نظير موجر كه اگر مزد اجير را ندهد ظلم در حق اجير نموده است و اين معنى بلا اشكال در حق ذات اقدس الهى ممكن و جايز نيست بخصوص در جائى كه مصالح و مفاسد افعال به خود عبد برگردد و علاوه بر آنها تمام وجود و بقاء عبد از افاضه فيض او است و از اين جهت مطلقا مىتوانيم بگوئيم ثواب اعمال چه واجبات نفسيه باشد چه واجبات غيريه تمام من باب تفضل است نه استحقاق .