[ وجوه عشره بر مفاسد جبريها به غير آنچه كه ذكر شد ]
مخفى نماند بر اينكه مفاسد مذهب جبريها را ما قبلا مجملا بيان كرديم ولى باز مفصلا بعض مفاسد آنها را بيان مىكنيم
اولا اينكه هر عاقلى شكى نيست در او كه فرق مىگزارد بين حركات اختيارى و بين حركات اضطرارى و اين حكم در عقل هر عاقلى مركوز و ثابت است بلكه در قلوب اطفال و مجانين هم هست مثلا اگر طفلى را به واسطه عصائى زديم آن طفل مذمت ضارب را مىكند نه عصا را چون عصى مجبور بوده و اختيارى از خود نداشته است و يا بچه را به واسطه آجر زديم مذمت ضارب را مىكند نه آجر را چون آجر هم بدون اختيار بوده است بلكه مىتوانيم ادعاء كنيم كه اين تشخيص دادن فعل اختيارى از اضطرارى در ميان حيوانات هم موجود است از اين جهت است كه نقل مىكنند ابو الهذيل گفته كه حمار بشر أعقل من بشر - يعنى حمار بشر عاقلتر است از بشر چون حمار اگر رسيد بجدول بزرگى كه نمىتواند از آن عبور كند اگر او را هم بزنيم اطاعت نمىكند چونكه مىداند قدرت بر عبور اين جدول بزرگ ندارد و اگر رسيد بجدول كوچك عبور مىكند چون مىداند قدرت بر عبور جدول كوچك دارد و فرق مىگذارد بين جدولى كه قدرت بر او دارد و بين جدولى كه قدرت بر او ندارد ولى بشر فرق بين آنچه كه قدرت بر او دارد و بين آنچه كه قدرت بر او ندارد نمىگذارد پس حمار بشر أعقل من بشر - حمار بشر عاقلتر از بشر است
دوم از مفاسد مذهب جبريها آنست كه مكابرة ضرورة و منكرى ضرورى مىباشند چونكه هر عاقلى فرق مىگذارد بالضرورة بين آن چرا كه قدرت بر آنها دارد مثل حركت نمودن به طرف راست يا چپ يا حركت دادن دست كه اختيارا بجا