وجه است :
وجه اوّل : مراد از دوازده مهدى ، جناب پيغمبر و ساير ائمّه به غيراز قائم باشد ، بنابراينكه خلافت ايشان بعد از قائم باشد و سابقا ذكر شد حسن بن سليمان حلّى اين اخبار را به همهء ائمّه تأويل نموده و قايل شده حضرت قائم عليه السّلام هم بعد از مردنش به دنيا برمىگردد و به اين تأويل نيز ، جمع ميان اخبار مختلف كه در خصوص خلافت آن حضرت وارد شده ، ممكن است .
اين ناچيز گويد : مراد از اين كلام آن است كه بعضى از آن اخبار واردهء در مدّت خلافت آن بزرگوار كه قصير الامدند ؛ مثلا بر مدّت خلافت آن سرور در زمان ظهور و قبل از ارتحالش از دار دنيا حمل شوند و بعض ديگر كه طويل الامدند بر مدّت خلافت آن سرور و در زمان رجعتش به دنيا بعد از ارتحالش حمل شوند ، كما لا يخفى .
وجه دوّم : اين دوازده مهدى از جملهء اوصياى جناب قائم عليه السّلام باشند و خلايق را كه در زمان ساير ائمّه به دنيا رجعت خواهند نمود ، هدايت نمايند ، تا اينكه روزگار از حجّت خالى نباشد ، زيرا اگر بعد از قائم دوازده نفر باشند ، ولى هيچيك از ساير ائمّه در دنيا نباشند ، لازم مىآيد زمان از وجود حجّت خالى شود ، هرچند كه اوصيا ، انبيا و ائمّه نيز از جانب خداى تعالى حجّتها هستند و اللّه العالم بحقايق الأمور .
شيخ مفيد در ارشاد « 1 » فرموده : بعد از دولت قائم عليه السّلام براى احدى دولت و سلطنتى نمىباشد ، مگر روايتى كه در خصوص آن ، حديث وارد گشته و آن ، اگر خدا خواسته باشد ، دولت و سلطنت اولاد آن حضرت است و اين حديث به طريق قطع وارد نگشته ، بلكه به مشيّت خدا معلّق شده ؛ يعنى روايت مثلا بدين نهج وارد گرديده كه اگر خدا بخواهد اولاد آن حضرت به سلطنت برخيزند و به آن اقدام نمايند و اكثر روايات چنان است كه مهدى اين امّت وفات نمىيابد مگر چهل روز پيش از قيامت و در آن چهل روز هرجومرج ، علامت بيرون آمدن مردگان از قبرها و علامت قيام قيامت براى حساب و جزا ظاهر خواهد گشت و اللّه الاعلم .
هامش
( 1 ) . الارشاد ، ج 2 ، ص 387 .