فرج ظاهر نشود و از آنزمان تخلّف كند ، هرآينه آن تخلّف ، به بدفهمى ما مستند خواهد شد ؛ يعنى اخبار توقيت به وجوه كثير احتمال داشتند و مراد از اين وجوه ، در نفس الامر يكى بوده ، ما خطا نموده ، آن را نفهميديم .
باوجوداين مىگوييم : احتمال وقوع بدا در جميع محتملّات اخبار توقيت هست ؛ يعنى به هر احتمال كه وقت ظهور تعيين شود و ظهور از آن وقت به تأخير بيفتد ، در آن حال مىتوان گفت بدا واقع گرديد و از اينجهت به تأخير افتاد ؛ چنانكه در حديث ابن يقطين ، ثمالى و غير ايشان به وقوع بدا اشاره شد .
پس از وساوس شياطين انس و جان باحذر باش و به خداوند عالم توكّل كن ؛ يعنى اگر ظهور فرج از آنزمان به تأخير افتد و شياطين انس و جنّ به تو وسوسه كند كه اگر قائم - عجل اللّه تعالى فرجه - موجود بود ، هرآينه در آنزمان ظاهر مىشد در آنجا به مسألهء بدا ملتفت شده ، فريب ايشان را مخور !
در تفسير عياشى « 1 » از هشام بن سالم ، او از بعضى اصحاب ما و ايشان از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده كه معنى قول خداى تعالى
أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ
« 2 » را از آن حضرت پرسيدم .
فرمود : وقتى خداى تعالى چيزى را به پيغمبر خبر دهد و وقت آن را تعيين نمايد ، هرآينه قول او در اين مقام
أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ
« 3 » گفته مىشود ؛ يعنى امر خدا رسيد ، تعجيل و شتاب مكن تا وقت آن برسد .
بعد از آن فرمود : وقتى خداى تعالى خبر داد فلان خبر ، شدنى است ، هرآينه به منزلهء اين است كه شده ؛ يعنى از اينجهت لفظ اتى را به صيغهء ماضى فرمود كه بر تحقّق وقوع دلالت دارد ، حال آنكه معنى در مستقبل است .
هامش
( 1 ) . تفسير العياشى ، ج 2 ، ص 254 .
( 2 ) . سوره نحل : آيه 1 .
( 3 ) . سوره نحل : آيه 1 .