امّا قبل از بيان شيخ در دفع اشكال ، لازم است تفاوت اخبار و انشاء از ديدگاه شيخ ، ذكر شود .
نظر شيخ انصارى در باب إخبار و انشاء
شيخ انصارى مىگويد : اگر « وجوب » ، اخبارى باشد و از جملهء خبريّه استفاده شود ( مانند : إن جاءك زيد فإكرامه واجب ) « كلّى و سنخ » است ، و لذا با انتفاى شرط ، سنخ حكم ( وجوب ) منتفى مىشود ، و اين « مفهوم » است .
امّا اگر « وجوب » انشائى باشد و از جملهء انشائيّه استفاده شود ( مانند : إن جاءك زيد ، فأكرمه ) « جزئى و شخصى » است .
اختلافنظر شيخ با مصنّف در معناى اخبارى و انشائى ، به خاطر اختلاف نظرشان در باب معناى حرفى است ، زيرا مبناى شيخ در معناى حرفى ، مبناى سيّد شريف است كه وضع را « عامّ » و موضوع له را « خاصّ » مىداند . يعنى شيخ مىگويد : در هيئت أمر نيز مانند معناى حرفى ، وضع « عامّ » و موضوع له « خاصّ » است ، به اين صورت كه با صيغهء أمر ( مثل : أكرم ) يك فرد از كلّى ( كلّى و طبيعى اكرام ) توليد و ايجاد مىشود .
حيث دفع الاشكال . . .
بر مبناى شيخ كه وجوب انشائى ، جزئى است ، انتفاى حكم بهسبب انتفاى موضوع ، از باب مفهوم نخواهد بود ، بلكه قهرى و به حكم عقل مىباشد .
و لذا چون شيخ نمىتواند از اين طريق ، به دفع اشكال بپردازد ، راه ديگرى را در اثبات انتفاى سنخ حكم بيان مىكند كه توضيح آن چنين است :
بيان شيخ در دفع اشكال
شيخ مىگويد : اگرچه وجوب انشائى ، جزئى و شخص است ، ولى با انتفاى شرط ، سنخ حكم نيز منتفى مىشود ، زيرا انتفاى سنخ حكم در جملهء شرطيّه ، ثمرهء چيز ديگرى به نام « علّيّت منحصره » است ، به اين صورت كه شرط با دو اطلاق « واو » و « أو » ، علّيّت مستقلّه را مىفهماند ( يعنى چون در « إن جاءك زيد فأكرمه » شرط ديگرى با « واو » يا « أو »