اثر مساهله و مسامحهاى كه مردم در استنساخ و قرائت قرآن كردهاند ، اختلافاتى بهوجود آمده است .
بدين ترتيب بهطورى جدى كتاب خدا با تحريف و تغيير مواجه است . مقام خلافت براى جلوگيرى از اين خطر دستور داد مصحفى را كه براى اولينبار به امر خليفهء اول نوشته شده بود ، و پيش « حفصه » زوجهء پيامبر و دختر خليفهء دوم قرار داشت به امانت گرفتند ، و پنج نفر از قراء صحابه از جمله زيد بن ثابت كه متصدى جمعآورى مصحف اول بود ، مأموريت يافتند كه از آن نسخهبردارى كنند ، كه بهعنوان اصل قرار گيرد ، و دستور جمعآورى قرآنهايى را داد كه در ولايات در دست مردم قرار داشت ، تا به مدينه فرستاده شود . از اين قرآنها هرچه به مدينه مىرسيد به دستور خليفه سوزانده مىشد ( يا به قول برخى از مورّخين مىجوشانيدند ) . سرانجام چند نسخهاى نوشته شد كه يكى از آنها را در مدينه نگه داشتند ، آن ديگرى را به مكّه ، و ديگرى را به شام و يكى به كوفه و يكى به بصره فرستاده شد . گفته مىشود علاوه بر اين پنج نسخه ، نسخهاى به يمن و نسخه ديگر به بحرين ارسال شده است ، و اين نسخههاست كه مصحف امام ناميده مىشوند و اصل سند ساير نسخهها قرار مىگيرند . اختلافى كه اين نسخهها با مصحف اوّلى در ترتيب دارند تنها در اين است كه ، در مصحف اول سورهء برائت در ميان « مئين » « 1 » گذاشته شده است ، و سورهء انفال نيز در ميان « مثانى » « 2 » قرار دارد ، در حالى كه در مصحف امام سورهء انفال و برائت را يك جا ، در ميان سورهء اعراف و يونس ثبت كردهاند . . . و على عليه السلام را در هيچيك از جمعآورى اول و دوم شركت ندادند ، در حالى كه خودش پيش از آن قرآن مجيد را بهترتيب نزول جمعآورى كرده بود و به جماعت نشان داده كه مورد پذيرش واقع نشده بود . با اين حال حضرت هيچگونه مخالفت و مقاومتى بروز نداد ، و مصحف دائر را پذيرفت . و تا زنده بود حتى در زمان خلافت خود دم از مخالفت نزد . همچنين ائمه اهل بيت ( ع ) كه جانشينان و فرزندان آن حضرت هستند هرگز در اعتبار قرآن مجيد ، حتى به نزديكان و محرمان خود سخنى نگفتهاند ، بلكه پيوسته در بيانات خود استناد به همان قرآن كردهاند . و به شيعيان خود امر كردهاند كه از قرائت مردم پيروى كنند . و به جرأت مىتوان گفت كه سكوت على ( ع ) با اينكه مصحف معمولى با مصحف او در ترتيب اختلاف داشته ، از اين جهت بوده كه در مذاق اهل بيت تفسير قرآن به قرآن معتبر است و در اين روش ترتيب سور و آيات مكّى و مدنى نسبت به مقاصد عاليه قرآن تأثيرى ندارد ، و بايد در تفسير هر آيه ، مجموع آيات قرآنى در نظر گرفته شود . زيرا كلامى كه جهانى و هميشگى باشد ، نبايد در كليات مقاصد و مطالب آن خصوصيات زمان و مكان و حوادث وقت نزول ، كه اسباب نزول ناميده مىشوند ، مؤثر باشد . « 3 » گروهى از اهل سنّت مىگويند پس از جنگ « يمامه » و كشته شدن حدود هفتاد نفر از قرّاء ، ابى بكر به پيشنهاد عمر گردن نهاد و دستور داد ، زيد بن
هامش
( 1 ) . سبع طوال هفت سوره طولانى قرآن است ( بقره - آل عمران - نساء - مائده - انعام - اعراف و توبه ) مئين نام هفت سورهاى است كه بعد از سبع طوال آمده ( بنى اسرائيل - كهف - مريم - طه - انبياء - حج و مؤمنون ) مثانى به سورههايى گفته مىشود كه بعد از مئين قرار گرفته است .
( 2 ) . پىنوشت پيشين .
( 3 ) . قرآن در اسلام ، ص 191 .