استناد اين بيان ، موضوع له حروف را خاصّ و جزئى بدانيم به همين استناد ، موضوع له اسماء كلّى را هم بايد خاصّ و جزئى بدانيم در حالى كه بدون اختلافنظر ، موضوع له اسماء كلّى ، عام است ، بنابراين موضوع له حروف هم مانند وضع آنها عام و كلّى است . « 1 »
ضمنا پوشيده نماند كه مرحوم آخوند صاحب كفايه در اين مورد بلكه در موارد عديده ، جزئى ذهنى و بهطور كلّى هر چيز را كه به امر ذهنى مقيّد است كلّى عقلى ناميده و در خصوص اين مورد گفته است : اگر موضوع له جزئى ذهنى باشد بر افراد خارجى صادق نمىباشد زيرا كلّى عقلى بر خارجيّات صادق نخواهد بود . در اين صورت امتثال « سر من البصرة » جز با تجريد امكان نخواهد داشت « 2 » و اين اطلاق بر خلاف اصطلاح اهل منطق است كه كلّى عقلى را تنها به مفهوم مقيّد به كليت گويند « 3 » ليكن با اصطلاحى كه برخى از فلاسفه جعل كردهاند موافق است . « 4 »
مرحوم آخوند در جاى ديگر مىگويد : معناى حرف و اسم هر دو فى نفسه كلّى طبيعى است و بر افراد بسيار صادق است و مقيد به لحاظ استقلالى و آلى ، كلّى عقلى است و به ملاحظهء لحاظى كه قيد معنى قرار داده شده جزئى ذهنى است زيرا شىء مادامىكه تشخّص و جزئيّت پيدا نكند وجود و لو وجود ذهنى قبول نمىكند . « 5 »
3 - بدون شك ، اطلاق لفظ و ارادهء نوع آن ممكن است مثل اينكه گفته شود : « زيد اذا وقع فى اوّل الجملة الاسمية مبتدأ » بديهى است كلمهء زيد در اين مثال همهء افراد اين كلمه حتى خود اين كلمه در اين مثال را شامل مىشود . همينطور اطلاق لفظ و ارادهء صنف آن ، مثل اينكه گفته شود : « زيد فى ضرب زيد فاعل » كه دسته خاصّى از اين كلمه را شامل مىگردد . اطلاق لفظ و ارادهء مثل آن نيز جايز است مثل اينكه از كلمهء زيد در اين مثال فرد ديگرى از زيد ، مانند آن مقصود باشد .
و اما اطلاق لفظ و ارادهء خود آن ، محل اختلاف است : صاحب فصول آن را بدون تأويل ، جايز نمىداند ، چرا كه اگر مقصود دلالت لفظ مثلا « زيد » بر خود آن لفظ باشد اتّحاد دالّ و مدلول لازم مىآيد ، در غير اين صورت لازم مىآيد قضيهء ملفوظه تنها دو
هامش
( 1 ) - آخوند ملا محمد كاظم خراسانى ، كفايه ، چاپ با حاشيهء مشكينى ، ج 1 ، ص 13 - 15 .
( 2 ) - منبع گذشته ، ص 14 . و مبحث مطلق و مقيد : علم جنس و معرف به لام جنس و غيره .
( 3 ) - كتب منطق از جمله : تهذيب و شمسيه ، اقسام كلّى .
( 4 ) - حاجى ملا هادى سبزوارى ، شرح منظومه ، وجود ذهنى .
( 5 ) - كفايه ، ص 63 - 64 .