بين دانشمندان علم اصول به ويژه متأخّران ، مشهور است كه : موضوع علم اصول ، ادلّهء اربعه يعنى كتاب ، سنّت ، اجماع و عقل است . « 1 » نهايت بعضى از دانشمندان ، اين ادلّه را با وصف دليل بودن ، موضوع اين علم قرار دادهاند . بنابراين ، گفتگو از حجّت بودن ، يعنى دليل بودن اين ادلّه ، از مسائل اصلى اين علم محسوب نمىشود بلكه از مبادى « 2 » اين علم است . اين قول را به صاحب قوانين نسبت دادهاند . « 3 » بعضى ديگر ذات اين ادلّه را صرفنظر از وصف دليل بودن ، موضوع علم اصول قرار دادهاند بنابراين بحث از دليل بودن اين ادلّه هم جزء مسائل همين علم است صاحب فصول اين قول را پذيرفته است . « 4 »
صاحب كفايه نظر به اشكالهايى كه بر عقيدهء مشهور وارد است موضوع علم اصول را خصوص ادلّهء اربعه قرار نداده بلكه مىگويد : موضوع علم اصول ، كلّىاى است كه بر تمام موضوعات مسائل اين علم منطبق است ، چه از ادلّهء اربعه باشد و چه نباشد بنابراين حتى مثل خبر واحد هم كه از ادلّهء اربعه نيست « 5 » چون موضوع يك مسألهء اصولى است تحت موضوع علم اصول داخل است . « 6 »
3 - از آنچه ذكر شد به دست آمد كه : مسائل علم اصول مسائلى است كه مىتواند ( و لو بنا بر يكى از اقوال ) كبراى قياس استنباط قرار گيرد ، يعنى كبراى قياسى كه اگر
هامش
( 1 ) - ميرزا ابو القاسم قمى ، ج 1 ، ص 9 ، چاپ عبد الرحيم ؛ شيخ محمد حسين بن محمد رحيم ، فصول ج 1 ، ص 10 ، ( برحسب شمارهگذارى خود اينجانب ) چاپ 1282 ؛ محمود بن جعفر ميثمى ، قوامع الفضول ، ص 15 ؛ و غيره .
( 2 ) - مبادى علوم : مطالبى را گويند كه از مسائل اصلى علم خارج است ولى اساس شناخت آنها قرار مىگيرد . مبادى بر دو قسم است : تصورى و تصديقى ، مبادى تصورى : تصوراتى است كه سبب معرفت مسائل علم مىشوند ، مانند : شناخت موضوعات يا محمولات مسائل علم . مبادى تصديقى : تصديقاتى است كه سبب معرفت مسائل علم مىگردند ، مانند : قضايايى كه در ادلّه مسائل اخذ شده و سبب علم به ثبوت محمولات مسائل براى موضوعات آنها مىشوند ( سعد الدين تفتازانى ، منطق تهذيب و ملا عبد اللّه يزدى شرح تهذيب ، معروف به حاشيهء ملا عبد اللّه ص 151 ، چاپ عبد الرحيم ؛ حكيم سبزوارى ، منظومه و شرح آن ، ص 8 چاپ افست ناصرى ) .
( 3 ) - از جمله خوئى در اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 9 چاپ مصطفوى 1367 ق . اينجانب خود به قوانين مراجعه كردم و در متن نيافتم ولى در حاشيهء توضيح القوانين بر عبارت مصنف : « و اما موضوعه فهو ادلة الفقه » به نقل از حاشيهء خود مصنف به اين مطلب تصريح كرده است .
( 4 ) - شيخ محمد حسين بن محمد رحيم ، فصول ، ج 1 ، ص 10 .
( 5 ) - چه دانسته شد : ادلّهء اربعه عبارت است از : كتاب ، سنّت ، اجماع و عقل ، و خبر واحد جزء هيچكدام از آنها نيست ، بلكه از سنّت كه عبارت است از قول و فعل و تقرير پيغمبر يا مطلق معصوم ، حكايت مىكند .
( 6 ) - ملا محمد كاظم خراسانى ، كفايه ، ج 1 ، ص 6 ، چاپ توتونچيان .