السفر » يعنى « متمكن و غنى كرد مرا سفر »
لكن نصب « السفر » و رفع « المسافر » غلط است زيرا مثال آزمايشى و برگردان آن غلط است زيرا آن مثال آزمايشى اين گونه مىشود : « أمكنت السفر » كه معناى صحيحى ندارد زيرا معناى « متمكن و غنى كردم سفر را » غلط است .
2 - شما مىتوانيد بگوئيد : « زيد في رزق عمرو عشرون دينارا » « 1 » در اين صورت فقط رفع « عشرون » درست است ؛ زيرا « عشرون » نائب فاعل فعل مجهول « زيد » است و معناى عبارت اين گونه مىشود : « زياد گرديده شده است در رزق و روزى عمرو بيست دينار » . و نصب آن بنا بر مفعول به بودن براى « زيد » و نائب فاعل بودن « في رزقه » صحيح نيست ، زيرا تا وقتى كه در كلام مفعول به وجود دارد ، در حالت مجهول بودن فعل ، ديگر كلمات مثل مصدر و جار و مجرور نمىتواند نائب فاعل واقع شود ، ابن مالك مىگويد :
و قابل من ظرف أو من مصدر * أو حرف جرّ بنيابة حري
و لا ينوب بعض هذى إن وجد * في اللفظ مفعول به و قد يرد
لكن اگر در آن مثال « عمرو » قبل از فعل مجهول « زيد » ذكر شود و مرفوع بنابر ابتدائيت گردد و « رزق » اضافه به ضمير « عمرو » گردد و مثال اين گونه شود : « عمرو زيد في رزقه عشرون دينارا » هردو وجه رفع و نصب « عشرون » صحيح است ، و وجه رفع « عشرون » بنابر نائب فاعل شدن براى « زيد » است كه در اين صورت فعل « زيد » از ضمير خالى است زيرا مسنداليه آن « عشرون » بعد از آن مذكور است كه در اين صورت فعل واجب است مفرد آورده شود هرچند مسنداليه آن تثنيه يا جمع باشد . و « عمرو » مبتدا و جمله « زيد في رزقه عشرون » محلا مرفوع بنا بر خبريت است و ضمير عائد به مبتدا ، ضمير مضافاليه در « رزقه » است ، به همين جهت ذكر جار و مجرور واجب است ، و وجه نصب « عشرون » بنابر مفعول دوّم بودن براى « زيد » است و نائب فاعل ضمير مستتر در آن است كه به « عمرو » عود مىكند كه آن ضمير سابقا مفعول اوّل بوده است ، در اين صورت اگر مبتدا ، تثنيه و جمع باشد ،
هامش
( 1 ) - ر . ك : شرح الاشموني : 2 / 71 .