زعم ابن برّي : عبد اللّه بن برى از علماى لغت مصر اعتقاد دارد كه گاهى فعل مطاوع و فعل مطاوع آن ، در قدرت و درجه دو مفعولى بودن يكسان هستند و اين گونه نيست كه فعل مطاوع يك درجه ضعيفتر باشد مانند : « استخبرته الخبر فأخبرني الخبر » يعنى « طلب خبر كردم از او آن خبر را ، پس خبر داد او مرا به آن خبر » و « استفهمته الحديث فأفهمني الحديث » يعنى « طلب فهميدن كردم از او حديث را پس فهماند او به من حديث را » و « استعطيته درهما فأعطاني درهما » يعنى « طلب اعطاء كردم از او درهمى را پس اعطاء كرد او به من درهمى را » همانطور كه ملاحظه مىشود هردو فعل ، متعدى به دو مفعول هستند در حالى كه فعل دوّم ، مطاوع فعل اوّل است . پس او مىگويد : در افعال متعدى به يك مفعول همچنين است كه گاهى هردو فعل مطاوع و مطاوع يك درجه دارند ، مانند : « استفتيته فأفتاني » يعنى « طلب فتوى كردم از او پس فتوا داد مرا » « استنصحته فنصحنى » يعنى « طلب نصيحت كردم از او پس او مرا نصيحت كرد » .
و الصواب : لكن قول ابن برى صحيح نيست بلكه قول حق همان قول و رأى ديگر نحويون است كه مىگويند فعل مطاوع همواره از فعل مطاوع يك درجه ضعيفتر است . و آن مواردى كه ابن برى مثال آورده است از باب مطاوعه نمىباشد تا نقصى بر كلام نحويون باشد ، بلكه از باب طلب و اجابتكردن است و در باب طلب و اجابت ، اتحاد قدرت عملى فعل اجابت با فعل طلب مانعى ندارد به خلاف باب مطاوعه كه همواره فعل مطاوع يك درجه از فعل مطاوع ضعيفتر است .
بايد دانست حقيقت و ماهيت مطاوعه و پذيرش ، آن است كه دو فعل در كلام موجود مىباشد كه يكى « مطاوع » است و دلالت بر تأثير و اثرگذارى بر ديگرى دارد و فعل ديگر « مطاوع » دلالت بر قبولكردن فاعل آن ، اثر فعل مطاوع را دارد در حالى كه در باب طلب و اجابت ، يك فعل - فعل اوّل - دلالت بر طلب و درخواست چيزى از كسى دارد ، و فعل دوّم دلالت بر اجابت نمودن آن درخواست دارد . و در باب مطاوعه قبول اثر قهرى و غيرارادى است در حالى كه در باب اجابت ، قبول درخواست و طلب ، ارادى و اختيارى است ، بنابراين ، اين دو باب باهم فرق دارند .
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 213
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٢١٣